Gerrymandering, de sluwe sleutel tot Republikeins succes

De grens die door Charlotte kronkelt is onzichtbaar maar merkbaar tot in Washington. Hier loopt de lijn, aldus de kaart, over het midden van een bochtige laan in een mooie buitenwijk, zo'n buurt waar de hazelnoten op de stoep vallen en de Halloween-pompoenen liggen te grijnzen op de veranda's van de villa's van geslaagd Amerika. Beide kanten van de straat zien er hetzelfde uit - maar achter de tuinen rechts ligt het dure golfterrein van de country club, terwijl achter de tuinen links de eerste eenvoudige rijtjeshuizen opdoemen.

Mavis Wilson bekijkt in Charlotte het stembiljet voor vroegstemmers op 24 oktober 2016. 'Het parlement van North Carolina was de auteur van een 'monsterwet', die het zwarte kiezers lastig maakte te gaan stemmen.' Beeld afp
Mavis Wilson bekijkt in Charlotte het stembiljet voor vroegstemmers op 24 oktober 2016. 'Het parlement van North Carolina was de auteur van een 'monsterwet', die het zwarte kiezers lastig maakte te gaan stemmen.'Beeld afp

En daarom loopt de grens daar, precies door deze straat.

Links begint een gebied dat steeds armer en zwarter wordt, rechts wonen de rijke witte voorstedelingen. De onzichtbare stippellijn scheidt twee kiesdistricten die volgende week dinsdag elk een congreslid naar Washington zullen afvaardigen. De lijn is door Republikeinen zo getrokken dat zo veel mogelijk Democratische stemmers gevangen zitten in de het linker gebied, kiesdistrict nummer 12 van North Carolina. Waardoor de Republikeinen in andere kiesdistricten veel minder tegenstand hoeven te verwachten.

Gerrymandering, heet het, naar de salamandervormige contour die gouverneur Elbridge Gerry in 1812 op de kaart van Massachusetts tekende om zijn politieke tegenstanders in bedwang te houden. Het is iets wat Democraten en Republikeinen sindsdien doen wanneer ze de kans krijgen, maar wat de Republikeinen de afgelopen jaren hebben geperfectioneerd, met dank aan computers, sociale media en big data. Per blok kan worden bekeken wat de bewoners de laatste jaren hebben gestemd, hoe oud ze zijn, hoe rijk ze zijn, wat voor auto ze hebben en welke voorkeuren ze hebben op internet. Aan de hand daarvan trekken de Republikeinen de scheidslijnen. De waarschijnlijk Democratische stemmers worden zo veel mogelijk opgeborgen in zo weinig mogelijk districten - wat grillige lappendekens oplevert zonder enige logica, behalve in de ogen van de algoritmen die de kaart in stukken verdelen.

(Tekst gaat verder na graphic)

null Beeld Volkskrant
Beeld Volkskrant

Het is dankzij deze truc dat de Republikeinen hier in North Carolina twee jaar geleden tien van de dertien Congresleden naar Washington konden afvaardigen, terwijl ze maar de helft van de stemmen krijgen.

In een aantal andere staten gelden vergelijkbare wanverhoudingen. Landelijk kregen de Republikeinen bij de congresverkiezingen van 2014 zo'n 52 procent van de stemmen, maar dat leverde 57 procent van de zetels in het Huis van Afgevaardigden op.

'Het is legaal, het is adembenemend, en het meeste ervan is op klaarlichte dag gebeurd', schrijft onderzoeksjournalist David Daley erover in zijn boek Ratf**ked - Het Ware Verhaal achter het Geheime Plan om Amerika's Democratie te stelen. 'De Republikeinen hebben meerderheden gecreëerd die zo onbreekbaar, zo ondoordringbaar zijn, dat die waarschijnlijk tot na 2020 blijven bestaan.'

Gerrymandering

Een getallenvoorbeeld. Stel dat een staat uit vijf districten bestaat en dus vijf congresleden mag leveren. Er wonen 2.500 kiezers in de staat (500 per district), van wie 60 procent op de Democraten stemmen en 40 procent op de Republikeinen.

Als je slim gerrymandering toepast kan je de kiezers zo in districten verdelen dat de partij die de minste kiezers achter zich heeft, toch de meeste zetels binnen haalt (figuur 4). Door bijvoorbeeld 900 Democratische kiezers (aangevuld met 100 Republikeinen) in twee districten te stoppen, geef je die twee districten weg. Als de overige 600 netjes verdeeld worden over de andere drie districten, samen met de 900 Republikeinen, zijn die daar altijd in de minderheid. In werkelijkheid weet je nooit helemaal zeker wie wat stemt, en in werkelijkheid kun je de grenzen nooit zo extreem trekken. Maar het idee is hetzelfde: offer een paar districten op door er zoveel mogelijk tegenstanders in te vangen, en dan houd je heel veel districten over waarin je een zekere meerderheid hebt.

Langetermijnplan

Het betekent dat de Democraten, hoe overweldigend hun overwinning ook mag worden op 8 november, zeer waarschijnlijk ook een grote teleurstelling moeten slikken. Ze gaan niet de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden terugveroveren die ze in 2010 hebben verloren. Ja, de kans op het presidentschap is groot en ja, de kans op de meerderheid in de Senaat is redelijk, en ja, ze zullen een aantal zetels in het Huis van Afgevaardigden terugveroveren, en ja, die overwinningen zullen gevierd worden. Maar als het Huis van Afgevaardigden in Republikeinse handen blijft, blijft ook het rechtse verzet bestaan dat Obama zo heeft dwarsgezeten, en kan een nieuwe president Clinton veel minder gedaan krijgen dan ze van plan is (deze week kondigden Republikeinse congresleden al onderzoeken aan die tot haar impeachment moeten leiden).

Barack Obama heeft het probleem ook gezien. Vorige week zei hij dat hij zich na zijn presidentschap op de districten wil storten. Met de hoogste openbare aanklager Eric Holder wil hij de grenzen gaan uitgummen en hertekenen - de frustratie zit diep, en het is de enige manier om de Republikeinse oververtegenwoordiging in Washington te lijf te gaan. 'Amerikaanse kiezers verdienen eerlijke electorale kaarten', zei Holder. 'We hebben een samenhangende strategie nodig om dat te laten gebeuren.' Maar het is een langetermijnplan. 'Deze inspanning zonder weerga moet ervoor zorgen dat we daar na 2020 over kunnen meepraten.'

John Boehner wordt ingezworen in het huis van afgevaardigden op het Capitool in Washington op 6 januari 2015. Beeld EPA
John Boehner wordt ingezworen in het huis van afgevaardigden op het Capitool in Washington op 6 januari 2015.Beeld EPA

Beter laat dan nooit - maar het is de vraag of het niet té laat is. De Republikeinen zijn de Democraten acht jaar voor. In 2008, nadat Obama tot president was gekozen en ook de Senaat en het Huis van Afgevaardigden in Democratische handen waren gevallen, werd in links-liberale kringen gretig geconcludeerd dat de Republikeinen ten dode waren opgeschreven. De groeiende diversiteit, de modernere opvattingen van de jongere generatie, de ontkerkelijking: Amerika zou alleen maar progressiever worden. De Republikeinen zagen het ook, maar zagen een uitweg. De kiezers moesten niet hun politici kiezen, maar de politici hun kiezers.

Het idee ontstond in 2009 aan de ontbijttafel van de Republikeinse strateeg Chris Jankowski. Hij las een stuk in The New York Times en realiseerde zich ineens een gouden kans. Eens in de tien jaar, na elke Amerikaanse bevolkingstelling, worden de kiesdistricten aangepast aan de nieuwe demografische situatie, zodat er in elk district evenveel kiezers wonen. Zo ook in 2010. In sommige staten worden die nieuwe kaarten getekend door een onafhankelijke commissie, maar in andere staten, zoals North Carolina, Florida, Pennsylvania, Michigan, Ohio en Wisconsin door de gouverneur en het parlement. Jankowski en de Republikeinen besloten miljoenen dollars te steken in de campagnes van Republikeinse kandidaten in die staten. Een Republikeinse meerderheid in het parlement zou daarna ongehinderd nieuwe districten kunnen gaan tekenen, die min of meer gegarandeerd Republikeinse winnaars naar Washington zouden afvaardigen - voor zeker tien jaar. Operatie REDMAP was geboren, het Redistricting Majority Project.

'Ze zeggen dat we een stel rechtse samenzweerders zijn', zei de Republikeinse strateeg Karl Rove in 2010 tegen donoren, tijdens een bijeenkomst in Dallas waarin hij geld voor REDMAP wilde lospeuteren. 'Maar eigenlijk zijn we maar een matige rechtse samenzwering, tot nu toe. Nu is het tijd om serieus te worden.'

De enorme instroom van geld (mede mogelijk gemaakt door een uitspraak van het Hooggerechtshof, die ongelimiteerde financiële steun van bedrijven aan politiek campagnes toestond, omdat dat 'vrijheid van meningsuiting' was) leidde tot een klinkende Republikeinse verkiezingsoverwinning. Daarna begon deel twee van de operatie. Vanuit een kantoor in Richmond, Virginia, stuurden Jankowski en zijn team experts naar de staten om hen te helpen met het hertekenen van de districten. Er was een speciaal computerprogramma voor, ontwikkeld door een kaartenmaker in Massachusetts. 'Maptitude for Redistricting is een professioneel gereedschap voor het tekenen van nieuwe politieke districten', zo valt te lezen op de website. 'Het wordt gebruikt door een grote meerderheid van staten en politieke partijen. Het heeft de features die herverdelers nodig hebben, en is makkelijk in het gebruik.'

En zo kon het gebeuren dat Republikeinse congresleden in 2012, toen Obama opnieuw gekozen werd, 1,4 miljoen minder stemmen kregen dan hun Democratische tegenstrevers, maar wel een meerderheid van 33 zetels kregen in het Huis van Afgevaardigden.

Dus Obama was weer president, maar zat met een Republikeins congres. En dat had helemaal geen zin om mee te werken.

'Gerrymandering is een van de redenen waarom de politiek zo is geradicaliseerd', zegt Bob Phillips van de actiegroep Common Cause, die vanuit een kantoortje in Raleigh, de hoofdstad van North Carolina, een rechtszaak aanspande tegen de nieuwe districtindeling in zijn staat. 'Doordat de nieuwe districten gegarandeerd Republikeins of Democratisch zijn, hoeven de kandidaten niet meer te concurreren met de andere partij; de enige tegenstand komt vanuit je eigen partij, van mensen die nog radicaler zijn. Dan trek je niet naar het midden, maar word je extremer.'

Daardoor vertegenwoordigen de volksvertegenwoordigers het volk niet meer, zeg Phillips. Neem het wapenbezit: 90 procent van de bevolking wil inperking van dat recht, maar de geradicaliseerde afgevaardigden houden alles tegen.

Phillips heeft dit jaar enig succes gehad in zijn juridische verzet tegen gerrymandering. In februari kreeg North Carolina van een rechter te horen dat de staat de kiesdistricten opnieuw moest tekenen, omdat ze te veel door ras waren bepaald (de Republikeinen hadden zoveel mogelijk zwarten in twee districten gestopt - het is een wettelijk voorschrift dat er een district is waar 'de minderheid in de meerderheid' moet zijn, maar de Republikeinen hadden het overdreven). De Republikeinen, onder leiding van tabaks- en katoenboer David Lewis, tekenden daarop een nieuwe kaart, maar die werd opnieuw door federale rechters verworpen: districten 1 en 12 getuigen nog steeds van electorale apartheid. Voor een nieuwe kaart was geen tijd meer, dus hebben de Republikeinen op 8 november nog steeds voordeel van hun creatieve kaartenmakerij.

'Monsterwet'

En dus wordt geen van de races in de dertien districten 'spannend' geacht. Het wordt weer 10-3 voor de Republikeinen, is de verwachting.

'We zijn blij met de rechterlijke uitspraak', zegt Phillips. 'Maar als de mensen die het fout doen steeds zelf een nieuwe poging mogen doen - net zo lang tot ze ermee wegkomen - is het probleem nooit weg.' Volgens hem zien de nieuwe districten er wel mooier uit (district 12 was een veelkoppige slang van bijna 200 kilometer, het meest gegerrymanderde district van Amerika, en is nu een balletje met alleen wat rare uitsteeksels en inhammen), maar zijn ze nog steeds sterk partijdig. Dankzij nog meer data zijn ze subtieler geconstrueerd dan op basis van ras alleen. Phillips: 'Wij willen echte hervorming. Dat lukt alleen als een onafhankelijke commissie die districten gaat tekenen.'

De hardnekkige gerrymandering vertoont parallellen met een andere Republikeinse manier om de verkiezingsuitslag te beïnvloeden: het weghouden van stemmers bij de stembus. Het parlement van North Carolina was de auteur van een 'monsterwet', die het zwarte kiezers lastig maakte te gaan stemmen. Eerst ontdekten de Republikeinen, wederom onder leiding van Lewis, dat veel zwarte en latino kiezers geen rijbewijs hebben; daarna bepaalden ze dat kiezers zich bij het stemmen moeten identificeren met met een rijbewijs. Ook ontdekten Lewis en consorten dat veel zwarte kiezers in de twee weken voor de verkiezingsdag stemmen; daarna besloten zij die periode te halveren.

Inmiddels hebben federale rechters ook over deze praktijken geoordeeld. De wetten waren 'met chirurgische precisie' gericht op zwarte kiezers, zeiden zij, en waren de 'meest beperkende maatregelen sinds de tijd van Jim Crow' - een verwijzing naar de apartheid die tot 1965 in de zuidelijke staten bestond. De wet werd geschrapt.

Maar de tegenwerking blijft. Nu mogen lokale, meestal Republikeinse, kiescommissies bepalen hoe lang de stembussen open zijn. Dus hebben die commissies zelf her en der een zondag geschrapt. 'Ik ben geen fan van vroegtijdig stemmen', zei de voorzitter van een kiescommissie, rechterlijke uitspraak of niet. Voter suppression, heet dat, en dat gaat duizenden zwarte Democratische kiezers thuis houden.

Donald Trump beklaagt zich graag over het 'rigged' systeem van de verkiezingen. 'Natuurlijk is het systeem rigged', zegt Bob Phillips. Maar vooral in het voordeel van de Republikeinen. 'De race om het Huis van Afgevaardigden is eigenlijk al gelopen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden