Gerommel aan de Raamgracht

Ruim een week geleden lekte bij Vrij Nederland een e-mailcorrespondentie uit tussen de uitgever en de hoofdredacteur van het weekblad....

Schade is er hoe dan ook.

Publicitair, maar ook materieel: Vrij Nederland zou dit najaar een marketingoffensief gaan voeren, maar door 'de affaire' van de afgelopen weken kwam alles op losse schroeven te staan.

De affaire: correspondentie over het (niet) functioneren van zo'n tien VN-redacteuren tussen hoofdredactie en uitgever H.J. Schoo belandde vorige week op raadselachtige wijze in het postvakje van de redactiecommisie. Vermoedelijk gestolen uit de computer van een der leidinggevenden. 'De stukken waren van dien aard dat we ze niet achteloos op het bureau lieten rondslingeren', zegt hoofdredactrice Xandra Schutte.

De ophef onder de redactie was groot. Schutte werd verweten samen met de uitgever in het geniep te werken aan een reorganisatieplan, hetgeen de vraag opwierp aan welke kant zij eigenlijk stond, die van de redactie of die van het management. Redacteuren wier naam in de stukken stonden genoemd, waren boos omdat hen nooit duidelijk verteld zou zijn dat zij niet functioneerden. Journalistenvakbond NVJ nam het voor de redactieleden op, en voelde zich gepasseerd in wat de bond ook beschouwde als pure reorganisatie. Emoties op de VN-burelen laaiden op, zo hoog dat voor iedereen een spreekverbod naar andere media werd uitgevaardigd.

Reorganisatie of niet, de gedachte dat de VN-redactie bij dalende oplages wel eens wat te ruim bemeten zou kunnen zijn is niet nieuw. Schrijver Hans Vervoort, van 1988 tot 1996 Weekbladpersuitgever, had al zo'n twintig jaar geleden het plan de VN-redactie te beperken tot een vaste kern, bijgestaan door freelancers. Een door een vaste redacteur geschreven pagina bleek vier keer duurder dan van een freelancer, had hij becijferd.

Vervoort, nu: 'Ik heb toenmalig hoofdredacteur Joop van Tijn er herhaaldelijk op gewezen dat bij dalende oplages de tering naar de nering moest worden gezet. De daling zette voort, al was er een korte opleving na de omschakeling in 1990 van krant naar groot magazineformaat. Ik heb Van Tijn toen gevraagd eens na te denken over een kleinere kernredactie met meer freelancers. Maar Joop durfde het niet aan. Hij was alleen maar bezig met het nummer van de volgende week.' Zonde, vindt Vervoort. 'Een hoofdredacteur van een blad met dalende oplage moet zijn verantwoordelijkheid nemen. Dat heeft Joop niet gedaan.'

Jarenlang ging het goed met VN. De oplage bereikte in de jaren zeventig en tachtig 115 duizend exemplaren. Rond 1985 dook die naar beneden, tot rond de 80 duizend. Toen in 1990 VN transformeerde van krant naar magazine op groot formaat, was er een opleving in de cijfers, maar die hield geen stand.

De grote neergang vond plaats in de tweede helft van de jaren negentig. Het was een publiek geheim dat de oplage kunstmatig hoog werd gehouden; door bijvoorbeeld VN-specials als tentoonstellingscatalogus in musea neer te leggen, mochten die extra stapels meetellen in de oplagecijfers. Hoofdredacteur Oscar Garschagen zag het in zijn tweejarige bewind gebeuren: toen hij aantrad bedroeg de oplage officieel nog rond de 90 duizend, nadat het oplage-instituut HOI alle 'lucht' uit de cijfers had gehaald, waren ruim 20 duizend lezers zoek. Inmiddels ligt de oplage van VN min of meer stabiel rond de 50 duizend.

Stijgende personeelskosten, een oplage die in elk geval niet groeit, en een redactie die inhoudelijk het medicijn ook nog niet heeft gevonden om m lezers aan zich te binden, dat is de kern van het probleem van VN op dit moment. Uitgever H.J. Schoo, drie jaar geleden in een interview met vakblad Adformatie: 'Je kunt niet spreken van een te grote redactie. Je kunt wel spreken van een niet goed functionerende redactie. Daar kijken we permanent naar.'

De tijd waarin wijlen hoofdredacteur Joop van Tijn VN bestempelde als een 'auteurskrant' is voorgoed voorbij. 'Het is een nogal romantisch idee dat de lezer zich wekelijks wil laten verrassen door het geniale brouwsel van de redactie', zei Schutte ooit. Onder haar bewind is de VN-redactie verjongd en verfrist, ingekrompen. Ontslaggevallen uit het recente verleden wekten echter ook wrevel en leken zich de afgelopen weken tegen Schutte te keren.

Het blad kampt deels met het probleem dat in de eigen kolommen, in een stuk over de VPRO, kort geleden werd omschreven als het probleem van 'de drie V's' (Volkskrant, VPRO, Vrij Nederland): linkse signatuur, triomferend in de jaren zeventig en tachtig, en nu, na ontzuiling, verzakelijking en individualisering van de jaren negentig, zoekend naar identiteit en de aansluiting bij een nieuw, jonger publiek.

Aan de redactie de taak die klus te klaren met uitmuntende verhalen. Tegen de bedrijfscultuur in werken zij thans met een productienorm -elke redacteur dient minimaal tachtig pagina's per jaar te schrijven. De invoering van die regel verliep niet zonder gemor. Weliswaar worden VN-redacteuren op de website www.vn.nl nog stuk voor stuk als buitengewone talenten omschreven, in werkelijkheid blijkt nu het functioneren van zo'n tien man te worden betwijfeld. De crisis was nabij.

Een spreekverbod, gestolen informatie, geroddel over al dan niet intieme verhoudingen tussen betrokkenen -het zijn vertrouwde elementen uit de historie van VN. Onder het bewind van toenmalig hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse was er (in 1981) ophef over de uitroep van een redactrice dat 'joodse redacteuren het beleid binnen VN zouden bepalen'. Redacteuren werden op tumultueuze wijze door het redactiecollectief ontslagen, de verkiezing van adjunct-hoofdredacteur Joop van Tijn leidde tot 'psychotische toestanden', later wekten zijn schnabbels collectieve boosheid.

Berucht is de anonieme brievenaffaire. Redacteuren ontvingen jarenlang thuis brieven vol persoonlijke details, soms seksuele toespelingen, dreigingen of de oproep om ontslag te nemen. De afzender is nooit ontmaskerd, al gingen wel erg veel verdenkingen richting de hoofdredacteur. Toen toenmalig VN-redacteur Frits Abrahams op een redactievergadering de resultaten bekend wilde maken van zijn voorlopige onderzoek, werd hem het woord ontnomen. Daags erna nam hij ontslag. Roerige tijden bij 'het Vaticaan van Links', zoals oud-redacteur wijlen Martin van Amerongen het later omschreef. 'Elke redactievergadering ontaardde in een complete veldslag. Met veel geruzie, geschreeuw, dreigend gemompel, af en toe overstemd door het geluid van messen die werden geslepen en lijken die dozijnsgewijze uit de kast kwamen tuimelen.'

Raamgracht nummer 4 gold ooit als het walhalla van de Nederlandse journalistiek. In feite was en is het vooral het klaslokaal voor de cursus 'Hoe overleef ik mijn redactie?' De laatste twee weken waren weer leerzaam. Oplettende cursisten wisten dat de afloop van de huidige crisis nooit goed kon zijn.

'VN moet een vrolijk weekblad worden', zei Schutte bij de lancering van de vernieuwde VN.

Ga er maar aan staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden