Gereformeerde helden

GEREFORMEERDEN en communisten worden doorgaans in één adem genoemd als toonbeeld van onverschrokkenheid en daadkracht tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hoewel verschillend qua wereld- en levensbeschouwing, deelden zij de onverzettelijkheid die voortkomt uit een gietijzeren geloof in het eigen, enig zaligmakende gelijk....

Toch is het interessant de rol van de gereformeerden tijdens de bezetting, maar ook in de periode ervoor, eens wat nader te belichten. Dat doet de historicus Gjalt Zondergeld in Geen duimbreed?! - De Vrije Universiteit tijdens de bezetting. Het vraagteken in de titel is veelzeggend. Want tot de oorlog uitbrak, was niet iedereen op het gereformeerde erf even vies van het nationaal-socialisme. Toch al behept met anti-Britse sentimenten, vanwege de genadeloze strijd van de Engelsen tegen hun geloofsgenoten in Zuid-Afrika, waren sommige gereformeerden wel gecharmeerd van Hitler .

Ruim voor de oorlog werd er hevig gediscussieerd over de vraag of gereformeerden lid konden zijn van de NSB. En de wankelmoedige houding jegens het fascisme van sommige VU-hoogleraren (onder wie H.H. Kuyper, zoon van Abraham, de oprichter van 'de Vrije', en P.A. Diepenhorst, vader van de latere onderwijsminister en VU-rector I.A. Diepenhorst) deed het ergste vrezen. Maar na de Duitse inval vormde de VU-elite toch voornamelijk één front, wat betrekkelijk velen - docenten én studenten - uit de VU-gemeenschap het leven zou kosten.

Tegenover een H.H. Kuyper en Valentijn Hepp, die op grond van Bijbelse noties inzake een overheid die God over ons gesteld heeft, opriepen tot gehoorzaamheid aan de Duitsers, en A.A. van Schelven, die toetrad tot het Nationaal Front, stonden regelrechte helden. Rector Victor Rutgers bijvoorbeeld (hij stierf in een concentratiekamp) en diens opvolger Ko Oranje, de bekende pedagoog Jan Waterink en de scheikundige Jan Coops. Maar ook een student als Jan Peppink, die vanwege zijn betrokkenheid bij de verzetsgroep rond het illegale Vrij Nederland werd opgepakt en ter dood veroordeeld, maar nog voor zijn executie overleed aan de gevolgen van martelingen.

In de rij van gereformeerde onverzettelijken hoort ook de Kampense theoloog Klaas Schilder. Het is tragisch dat juist Schilder de hoofdrol zou spelen in een kerkelijk schisma, dat als 'de Vrijmaking van 1944' de geschiedenis inging. Een beschamende vertoning, uitgerekend in het allerellendigste van de vijf oorlogsjaren, die vriend en vijand van het gereformeerdendom verbijsterd heeft, maar die tegelijk de onverzettelijkheid van de protestantse orthodoxie onderstreept. Met de oorlog had die kerkscheuring niets te maken. Maar Zondergeld weet overtuigend aan te tonen dat de bezetter, met het arglistig aanwakkeren van dit dogmatische theologenvuurtje, het gereformeerde verzet dacht te verlammen. Dat succes was de Duitsers, ondanks de kerkscheuring, niet gegund. Dat moet de gereformeerdenworden nagegeven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.