Reportage

Geratel van geweervuur op de grens met Colombia: welk spel speelt de Venezolaanse president Maduro?

Gevluchte Venezolanen stappen van het bootje waarmee ze de Aruaca-rivier zijn overgestoken naar Colombia, eind maart. Beeld Fernando Vergara / AP
Gevluchte Venezolanen stappen van het bootje waarmee ze de Aruaca-rivier zijn overgestoken naar Colombia, eind maart.Beeld Fernando Vergara / AP

Op de grens van Venezuela en Colombia heerst een kille spanning. Duizenden Venezolanen zijn de grensrivier over gevlucht, nadat president Nicolás Maduro een militaire operatie is begonnen die de regio moet ontdoen van, veelal Colombiaanse, guerrillastrijders. Dreigt er een gewapend conflict tussen de buurlanden?

Een kinderrugtas in geel, blauw en rood, de kleuren van de Venezolaanse vlag. ‘Kijk’, zegt Rafael Berillo (42), de tas in zijn hand. ‘Dit is een van de weinige bezittingen die we konden meenemen.’

Berillo staat in zijn witte tent van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, een van de tientallen op een voetbalveld in het broeierige Colombiaanse stadje Arauquita. Even verderop scheidt een bruine rivier Colombia van Venezuela. Aan de overkant arriveerde eind maart het leger van de Venezolaanse president Nicolás Maduro. Halsoverkop staken zesduizend van zijn landgenoten het water over, naar Colombia, op de vlucht voor de eigen staat.

Buurlanden Colombia en Venezuela delen de noordelijke punt van Zuid-Amerika. Ze delen dezelfde groene bergen en dezelfde Caribische kust. Op elke Colombiaanse en Venezolaanse straathoek zijn dampende arepa’s van maisdeeg te koop. Maar politiek staan de landen lijnrecht tegenover elkaar.

Colombia wordt sinds 2018 geleid door de rechtse Iván Duque, protegé van voormalig president Álvaro Uribe die tussen 2002 en 2010 een extreem bloedige strijd voerde tegen marxistisch-leninistische guerrillabewegingen.

In Venezuela heerst sinds 2013 de socialist Maduro met harde hand over een land dat is weggezakt in een diepe, uitzichtloze economische crisis.

Rafael Berillo met de weinige bezittingen die hij uit Venezuela heeft kunnen meenemen. Beeld Joost de Vries
Rafael Berillo met de weinige bezittingen die hij uit Venezuela heeft kunnen meenemen.Beeld Joost de Vries

Deze buren die elkaar al jaren met de nek aankijken, hebben sinds twee maanden de vuisten gebald en de ogen op elkaar gericht. Op 21 maart stuurde Maduro zijn leger naar de grens om aan de Venezolaanse kant het gevecht aan te gaan met een Colombiaanse rebellengroep. Kort daarop bracht Duque aan zijn kant van het water tweeduizend Colombiaanse soldaten in stelling.

In de gespannen grensregio, waar criminele groepen meer macht hebben dan de staat, liep de temperatuur met de komst van de soldaten nog verder op. ‘Een licht ontvlambare situatie’, aldus de Venezolaanse criminoloog Andres Antillano, verbonden aan de Centrale Universiteit van Venezuela.

Klamme stilte

De Colombiaanse evangelische pastor Elena Valencia (48) houdt al wekenlang haar hart vast. Ze staat op de Colombiaanse oever van de rivier de Arauca, die kalm kabbelend beide landen uit elkaar houdt. Aan de overkant begint Venezuela, vanaf Valencia’s oever bezien is het buurland een groene muur van tropisch bos. ‘De vliegtuigen vlogen vlak over ons heen’, zegt ze.

Met haar hand trekt ze een baan door de lucht. ‘Natuurlijk zijn we bang. We vreesden dat ze hun raketten ook op ons zouden afvuren.’ De bommen vielen tot nog toe aan de Venezolaanse kant, op het platteland van deelstaat Apure.

In de klamme stilte van deze middag in mei lijkt het geweld ver weg. Op haar telefoon toont Valencia een video van hetzelfde uitzicht onder geheel andere omstandigheden: over het water galmen holle klappen en het geratel van geweervuur, mannen en vrouwen klimmen aan de Colombiaanse kant de oever op. De pastor is een van de vele inwoners van Arauquita die hun huis openden voor de Venezolanen. Andere vluchtelingen bivakkeren op het voetbalveld en in de klaslokalen van de Gabriel García Márquez-school. Weer anderen bouwden provisorische hutten langs het water.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Los Llanos: de explosieve vlakten

In dit grensgebied, een tropisch laagland Los Llanos (de vlakten) genoemd, komen de vele crises van beide landen samen in een explosieve mix. Het wankele Colombiaanse vredesakkoord bijvoorbeeld, dat in 2016 een eind had moeten maken aan een halve eeuw bloedvergieten tussen de staat en marxistisch-leninistische rebellengroepen. Toch duren het geweld en de ongelijkheid in Colombia voort. Zo werd twee weken geleden oud-rebellenleider Jesús Santrich vermoord, die eerst de vrede tekende en later weer de wapens oppakte.

Maar ook de armoede aan de Venezolaanse kant, de corrupte lokale autoriteiten langs de tumultueuze grens, en een overheid die steeds meer terrein heeft ingeleverd aan gewapende groepen. Colombiaanse guerrillabewegingen zoals de ELN en afsplitsingen van de Farc vonden in het socialistische Venezuela een veilig heenkomen tussen de Venezolaanse guerrilla en de criminele bendes. De regio Los Llanos staat bekend om haar prijswinnende cacao – en om drugshandel, smokkel, ontvoering en afpersing.

In die gespannen status quo leven ook nog boeren en landarbeiders, zoals Berillo en zijn vrouw Ruth Uribe (37). Het gezin met zes kinderen woonde in een dorpje op twee uur lopen van de grens. Berillo werkte lange dagen tegen een klein loon op het boerenland van een ander. Hun leven werd eind maart bruut verstoord door de vliegtuigen, pantservoertuigen en soldaten van Maduro. ‘Ze gooiden een bom op hun eigen mensen.’

Hij zag het met eigen ogen: ‘Vier doden. Arme bedrogen soldaten.’ Andere explosieven raakten huizen. Maduro’s onderbetaalde militairen plunderden de verlaten dorpen en boerderijen.

Colombiaanse militairen patrouilleren op de Arauca-rivier, de natuurlijke grens met Venezuela, eind maart.  Beeld Fernando Vergara / AP
Colombiaanse militairen patrouilleren op de Arauca-rivier, de natuurlijke grens met Venezuela, eind maart.Beeld Fernando Vergara / AP

Terugverlangen naar Hugo Chávez

Twee dagen nadat het schieten was begonnen, propte het gezin wat kleding in de kindertas en vluchtte naar Colombia. Nu leven ze in een tent en overleven ze op de hulp van mensenrechtenorganisaties. Uribe schudt haar hoofd. ‘Heel veel bommen en plomo’, zegt ze. Plomo: lood, kogels. Baby Rafael, vernoemd naar zijn vader, zit bij haar op schoot, ze delen dezelfde indringende ogen. Tegen het hek rond het voetbalveld bouwen kinderen een piramide van zwarte UNHCR-matrasjes.

Ook toen het gezin eenmaal onderdak had gevonden in Arauquita hoorden ze nog nacht na nacht de explosies en geweerschoten aan de overkant van de rivier. ‘Volgens Maduro zijn we allemaal guerrillero’s’, zegt Berillo. ‘Hij heeft het zelf op televisie gezegd: heel Apure is code rood.’ Zijn broer en andere mannen werden gevangen genomen, vertelt hij.

Tot het leger kwam, was het leven in Apure relatief rustig, zegt Berillo. Van de guerrilla had het gezin weinig last. Soms hielpen ze zelfs, dan deelden ze bijvoorbeeld eten uit. De werkelijke schurk is de president, vindt hij. ‘Maduro hoort thuis in de gevangenis.’

Twee decennia geleden stemde hij nog op Hugo Chávez, die met Venezuela’s olie-inkomsten sociale programma’s voor de armsten bekostigde. Maar onder diens opvolger is het leven bijna onbetaalbaar geworden. ‘Het eten voor mijn gezin kost meer dan wat ik verdiende.’

Chávez’ socialistische verzorgingsstaat stortte in toen de afgelopen jaren de internationale olieprijs een gestage vlucht naar beneden maakte. Vanaf 2017 drukken Amerikaanse sancties nog eens extra op een toch al kelderende economie. Hyperinflatie van duizenden procenten deed Berillo’s inkomen smelten als sneeuw voor de zon.

Nadat Chávez in 2013 aan kanker was overleden, nam zijn vertrouweling en vicepresident Maduro het roer over. Wat Maduro miste aan charisma en middelen, compenseerde hij de afgelopen jaren met groeiende repressie. Hij positioneerde hoge militairen in lucratieve posities (in boven- en onderwereld), zette de rechtsstaat naar zijn hand en duwde de oppositie het parlement uit. Terwijl Venezuela wegzakte, kozen steeds meer mensen voor een vlucht naar het buitenland.

Diaspora

Toen Berillo en Uribe de grens overstaken, werden zij onderdeel van een diaspora van inmiddels 5,6 miljoen Venezolanen die sinds 2016 een leven van voedselbonnen en algehele schaarste achterlieten. Dit echtpaar had nog een goede reden om te vertrekken: staatsgeweld. De militaire storm waarin hun dorp plots terechtkwam heet Águila Centenario, Operatie 100-jarige Adelaar.

Volgens criminoloog Antillano probeerde Maduro met de militaire missie de oude orde in Apure te herstellen. Het wankele evenwicht in de grensregio was tijdens de coronapandemie gaan schuiven, zegt hij. Het ene smokkelwaar steeg in waarde, het andere kelderde, groeiende werkloosheid bood nog meer recruteringsmogelijkheden. Een groep van Farc-dissidenten profiteerde en groeide sneller dan Maduro lief was. ‘Plots bevonden zich in Apure guerrillakampen met duizend mensen.’

Maar de president maakte een verkeerde inschatting. ‘De guerrillero’s waren veel beter voorbereid.’

Het onervaren Venezolaanse leger schoot met hagel op Colombiaanse guerrillastrijders die konden leunen op decennialange ervaring. Vooral de burgerbevolking werd getroffen, zegt de Colombiaanse gepensioneerde docent Berenice Estupiñán (66). Op het land rond haar boerderij bivakkeren meerdere Venezolaanse gezinnen. ‘Niemand wint deze oorlog. De bevolking verliest, zij worden aangevallen.’

Estupiñán kon niet anders dan de vluchtelingen opvangen, zegt ze. Het zijn haar buren, mensen die voorheen in de weekenden hun vis kwamen verkopen op de Colombiaanse oever van de Arauca.

Ook criminoloog Antillano stelt dat Maduro aan een strijd is begonnen die hij niet kan winnen. ‘Of alleen tegen een heel hoge prijs.’ Die prijs kan bovendien nog verder oplopen als zijn avontuur in Apure hem militair tegenover zijn Colombiaanse buurman Duque zou plaatsen. ‘Een kleine vonk kan een tragedie veroorzaken.’ Toch acht hij de kans op een gewapende confrontatie klein, geen van beide landen heeft er baat bij.

In hun provocatieve retoriek verkeren de presidenten bijna op voet van oorlog, maar ze hebben hun schaarse middelen eenieder vooral in eigen land nodig. Beide leiders zijn weggezakt in ontwrichtende binnenlandse problemen. Duque worstelt al een maand met grote volksprotesten tegen de geïnstitutionaliseerde ongelijkheid in Colombia; Maduro moest toezien hoe zijn militaire gok als een boemerang terugkwam. Het is het zoveelste terrein waarop zijn beleid faalt. Ondertussen houdt ook corona huis in beide landen.

Rafael Berillo met zijn vrouw Ruth Uribe en hun zoon Rafael. Beeld Joost de Vries
Rafael Berillo met zijn vrouw Ruth Uribe en hun zoon Rafael.Beeld Joost de Vries

Lapje grond

Het geweld in Apure lijkt de afgelopen weken te zijn verstomd. Even vreesde pastor Valencia dat de gevechten opnieuw waren uitgebroken toen ze in de nacht een enorme klap hoorde. ‘Boooooeeem’, zegt ze, wijzend richting de rivier en het land daarachter. ‘Mijn God. Geliefde Vader. Wat een schrik.’ Op de explosie volgden geweerschoten, daarna keerde de stilte terug. Inmiddels weet ze hoe de vork in de steel zit: ‘Ik heb gehoord dat een loslopend varken over een mijn liep.’ In paniek schoten de Venezolaanse soldaten in de richting van de knal.

De ogenschijnlijke rust aan de overkant van het water geeft weinig prijs over de precieze status van het conflict. Maduro lijkt een nederlaag te hebben geleden, zegt Antillano, maar dat betekent nog niet dat de president de strijd opgeeft. ‘Er zullen meer confrontaties plaatsvinden.’ Het is precies de vrees van zo’n 3.500 Venezolaanse vluchtelingen, die ruim twee maanden later nog steeds in Arauquita bivakkeren.

De meeste van hen willen niet meer terug, zo peilde VN-organisatie UNHCR. Het Venezolaanse echtpaar Berillo en Uribe hoopt in Colombia het leven van dagloner te kunnen ontstijgen. ‘Als ik werk kan krijgen, dan huur ik een lapje grond’, zegt Berillo. Ze hebben niets om naar terug te keren. ‘Ik heb tweehonderd bananenplanten moeten achterlaten.’

Aan de overkant wachten slechts de soldaten die hen als medeplichtigen van de guerrilla beschouwen. Hun zes kinderen hebben, denken ze, meer kansen in het ongelijke Colombia van Duque dan in het straatarme Venezuela van Maduro.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden