Gerard ter Borch, 'Het Limonadeglas', c.1664.

Gerard ter Borch, was dat niet die schilder van die mooie satijnen jurken? Veel verder komt menig museumbezoeker niet. Ondergesneeuwd door Rembrandt en Vermeer, misschien?...

Dat vindt de National Gallery of Art in Washington in ieder geval niet. Daar zijn drie zalen vrijgemaakt voor een grote overzichtstentoonstelling. Samen met de heropening van de Nederlandse afdeling, ook deze maand, zet de Gallery zich weer neer als hoeder van de beste Hollandse schilderijen die zich in de Verenigde Staten bevinden. Jarenlange diplomatie leverde bruiklenen op van Sint-Petersburg tot Helsinki en Lichtenstein.

En Ter Borch is die inspanningen waard. Zijn werk lijkt misschien saai, maar is ongelofelijk warm en spannend. Dat saaie ligt aan het decorum. Behalve bewondering voor de vaardigheden van de schilder roepen satijnen jurken vooral een sfeer van brave burgerlijke tuttigheid op. Het mooie maagdelijke meisje waar de goedgeklede heer een nette buiging voor maakt. Haar haar zit geweldig, zijn voorkomen is smetteloos. Niet direct om door van je sokken gezwiept te worden.

Ter Borchs schilderijen gaan over grote gevoelens in kleine gebaren. De zorg van een vrouw die haar kind ontluist. Pas als je denkt: hoe kijkt een kind als het stil moet zitten en er iemand aan zijn haar zit, valt je op dat dit kind prec zo kijkt. Hoofd in de nek, blik opzij gericht omdat naar achteren kijken niet lukt. Hetzelfde geldt voor een ander schilderij, waarop een hond wordt gevlooid - door de eerder ontluisde jongen. Ter Borch zet met enorme scherpte de blik neer waarmee een hond onder zijn oogharen vandaan kijkt, als het iets ondergaat waar het zich niet tegen kan verzetten.

De twee schilderijen hangen naast elkaar. Op eenzelfde manier gaan meerdere werken in de tentoonstelling een-tweetjes aan: een afgewezen boodschapper tegenover een welkome gast, twee vrouwen die drinken op de teleurstelling in hun geliefden: de afwezig, de ander aanwezig, maar slapend als een os.

Niet alleen zit in ieder gebaar een spanning - als een belofte - maar ook zorgde Gerard ter Borch ervoor dat zijn figuren subtiel met elkaar communiceren. Een dienstmeid kijkt via de spiegel naar haar mevrouw die zich optut. Op Het Limonadeglas (c.1664) wordt een kwetsbare jonge vrouw getroost met een glas citroenlimonade, een zeventiende-eeuws medicijn tegen liefdesverdriet. Maar het bleke meisje lijkt meer troost te verwachten van de knappe man die haar het drankje aanbiedt.

Die warmte tussen de figuren kan te maken hebben met Ter Borchs achtergrond. De schilder reisde veel, maar had een sterke band met zijn familie in Zwolle en gebruikte zijn naasten als model: zijn halfzus Gesina, zijn halfbroer Moses en hun moeder (met wiens zus Ter Borch later trouwde).

De overzichtstentoonstelling is daarmee ook een soort familiekroniek: Moses komt van klein kind dat leert lezen tot onweerstaanbare minnaar terug.

Alles wijst erop dat de familie van Ter Borch in dienst stond van Gerards talent. Zijn vader verzamelde Gerards tekeningen sinds hij kind was, en voorzag ze van data.

Later schreef hij Gerard brieven met adviezen om zijn ambities te sturen. Halfzus Gesina schreef gedichten over liefde, vergelijkbaar met de thema's van haar broers schilderijen, en maakte tabellen met kleuren en hun symboliek. Gerard ter Borch was het wonderkind en het middelpunt van zijn trotse familie.

Zijn talent blijkt uit de sublieme selectie van schilderijen aan de muren van de National Gallery of Art. Alles staat in verband met elkaar. Zelfs de satijnen rokken (nooit meer dan per schilderij) weerkaatsen in hun glans de kleuren van de vloer of het tafelkleed, zodat de dames in hun omgeving 'smelten'.

Ter Borch is heel wat meer dan een schilder die precies wist hoe licht op satijn valt. Wel moet je, om al die dingen die zich afspelen in en tussen de voorstellingen te begrijpen, heel goed kijken. Want de tentoonstelling biedt de bezoeker niets meer dan de schilderijen zelf om verhaal van de schilder te vertellen - niet de gedichten van Gesina, niet de tekeningen uit Gerards jeugd, niet de beroemde brief van zijn vader.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden