'Gerard Reve paste de taal aan zijn verlangens aan'

Bertrand Abraham werd bekroond voor zijn vertaling van Gerard Reves Op weg naar het einde in het Frans. In zeer verzorgd Nederlands vertelt hij Ariejan Korteweg hoe moeilijk dat was.

'Gerard Reve vertalen is strijd leveren op alle fronten. Bij hem zijn alle parameters moeilijk. De taal levert problemen op, maar ook de inhoud, die weer niet te scheiden is van de vorm. Terwijl de ironie die hij hanteert je steeds op afstand zet van de taal.'


Bertrand Abraham (63) heeft vertalingen op zijn naam van Gerbrand Bakker, Renate Dorrestein, Douwe Draaisma en Frans Kellendonk. Met de vertaling van In Europa van Geert Mak oogstte hij bewondering, niet het minst omdat hij een flink aantal fouten uit de tekst haalde ('In Frankrijk kregen de vrouwen niet in 1938 kiesrecht, maar pas in 1945, van generaal de Gaulle. Engeland, dat was 1938').


Voor zijn vertaling van Op weg naar het einde (En route vers la fin, uitgeverij Phébus) kreeg hij vorige week de Prix des Phares du Nord, een prijs die om de twee jaar wordt uitgereikt voor de beste vertaling vanuit het Nederlands in het Frans. Abraham had tranen in zijn ogen toen hij in de residentie van de Nederlandse ambassadeur de oorkonde aannam. Het begin van zijn dankwoord smoorde in de ontroering.


'Ik weet niet wat me overkwam', zegt hij een paar dagen later in een brasserie tegenover het Gare du Nord in Parijs. 'Gewoonlijk ben ik niet zo gevoelig. Het zal de omgeving zijn geweest. En ik had slecht geslapen, omdat ik mijn toespraak wilde herschrijven.'


In dat dankwoord vertelde hij hoe het kan gebeuren dat een Fransman vertaler Nederlands wordt. Het begon ermee dat zijn vader een jonge Nederlander een lift gaf, die door het slechte weer drie dagen bij de familie Abraham bleef hangen. De jongeman werd leraar Frans en vroeg een jongen uit zijn klas penvriend te worden met een van de zonen Abraham.


Die zoon was Bertrand die, omdat hij de ander zo goed mogelijk wilde begrijpen, gezeten op een bankje in de Jardin des Plantes aan een schriftelijke cursus Nederlands begon. Uit de brieven groeide een familievriendschap die inmiddels al vijftig jaar voortduurt.


Na een leven als leraar besloot Abraham een jaar of elf geleden te gaan vertalen. De nietsnut van Frans Kellen-donk was zijn eerste project. 'Voor het geld hoefde het niet, ik had als leraar een goed salaris', zegt hij in zeer zorgvuldig Nederlands. 'Dus heb ik de luxe dat ik kan vertalen wat ik de moeite waard vind.' Zo kwam Reve op zijn weg, een schrijver die aansluit bij zijn voorkeuren.


'Ik wist natuurlijk dat Op weg naar het einde in Nederland een cultstatus heeft. Het is het boek waarin hij, in de Brief uit Edinburgh, zijn homoseksualiteit publiekelijk maakt. Maar dat het lezen ervan me een schok bezorgde, kwam door wat anders. Mijn smaak heeft me altijd geleid naar schrijvers die tegen de taal schrijven. Ik ben van de generatie die opgroeide met Roland Barthes, Julia Kristeva, Philippe Sollers en het tijdschrift Tel Quel. Ik bewonder Queneau, Ponge, Céline, Perec, Beckett. Sommige schrijvers zijn metselaars die heel goed een verhaal kunnen bouwen met de bouwstenen die er zijn, zoals Harry Mulisch.


'De schrijvers die ik noemde zijn anders: zij gebruiken de taal niet alleen als werktuig, maar maken er hun onderwerp van. Reve is zo'n schrijver, hij verplaatst grenzen en past de taal aan zijn verlangens aan. Kellendonk doet dat ook tot op zekere hoogte, en Jeroen Brouwers.'


Maakt dat Reve moeilijk te vertalen?

'In zekere zin wel. In de taal van Reve komt alles samen: er zijn archaïsche elementen zoals verbuigingen die al lang niet meer worden gebruikt, maar ook modernismen; er is hoogbeschaafd Nederlands, straattaal, bargoens - er zijn homowoorden die niet altijd letterlijk worden gebruikt. Tegelijk is het een heel precieze taal met een zorgvuldige esthetiek.


'Als het moeilijk wordt, hebben vertalers een wondermiddel, dat we verschuivingen noemen. Dat is een manier om zo dicht mogelijk bij de tekst te blijven, zodat het in de doeltaal aanvaardbaar is. Daar heb ik veel gebruik van gemaakt.


'Het Nederlands is sinds de negentiende eeuw sterk veranderd, terwijl het Frans nagenoeg hetzelfde bleef. De vrijheden die Reve zich permitteert in de spelling, zoals demokraatsie, taalkonstruksie, koupees, zouden in het Frans niet werken. Ik heb soms een andere spelling geadopteerd, die voor de Fransen betekenis heeft. Zo heb ik merde in merdre veranderd. Om de spelling van Reve na te bootsen, gebruik ik woorden die verwijzen naar verwante Franse schrijvers zoals Alfred Jarry, die ook zijn eigen taal maakte.


'Reve verwijst heel veel naar anderen. Al die verwijzingen ontsnappen aan de Franse lezer. Deels heb ik dat opgevangen met voetnoten - over Marten Toonder, Paulus de Boskabouter, over senator Algra die Reve verketterde; om uit te leggen wie Godfried Bomans was, alsmaar bezig zijn haren te wassen.'


Reve hanteert een grillig ritme: lange, meanderende zinnen met verrassende puntkomma's worden afgewisseld met staccato brokstukken. Hoe vangt u dat op?

'Er wordt wel beweerd dat Reve verwant is aan Céline, die hij bewonderde om zijn taal. Maar qua ritme lijkt hij meer op Les chants de Maldoror van Comte de Lautréamont. Van hem heb ik gebruikgemaakt. Ik zou graag weten of hij hem ooit gelezen heeft. Zelfs in logica zijn ze verwant: nooit kiezen, maar alles tegelijk willen hebben. Het leven is kiezen, maar Reve weigert. Hij wil de eeuwigheid om de hoek, hij wil het geloof en de homoseksualiteit.'


Wie lezen Reve in Frankrijk?

'Ik geloof dat En route vers la fin niet heel goed verkocht is. De vertaling komt ook wat laat. Schrijvers die zelf hun taal vormen, zijn uit de mode omdat ze te moeilijk worden gevonden. Ook de homoseksualiteit van Reve helpt in Frankrijk niet. Ik ken de homowereld niet goed, maar geloof dat de belangstelling eerder uitgaat naar beeldende kunst, popmuziek of mode. Literatuur is er geen groot onderwerp.


'Reve is verspreid in het Frans vertaald. Sartre liet al eens een fragment uit Werther Nieland vertalen voor zijn tijdschrift Les Temps Modernes. De vierde man verscheen in een thrillerreeks, Moeder en Zoon werd niet lang geleden vertaald. De vertaling van De avonden dateert al van 1970, toen de kwaliteit minder was. Het zou een goed idee zijn dat opnieuw te vertalen, met de tekeningen van Dick Matena. Dan bereik je een ander publiek. Wellicht heeft Gallimard belangstelling om dat uit te geven.'


FRAGMENT UIT OP WEG NAAR HET EINDE/ EN ROUTE VERS LA FIN

'De lezer zal misschien opwerpen, dat mijn betoog de grens van het geoudehoer nadert, of zelfs al overschreden heeft. Er is niets tegen geoudehoer, zolang er maar Gods zegen op rust, dat is wat ik altijd zeg.' (uit: Brief uit Amsterdam)


'Le lecteur objectera peut-être que mon discours frise le stade de la déconnation ou l'a déjà passé. Il n'y a pas de mal à déconner tant que la déconnation est benié du Très Haut, c'est ce que je dis toujours.' (uit: Lettre d'Amsterdam)


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden