Gepolijste ego's in de etalage

Vervolg van pagina 1.

Facebook is 'here to stay', dus moeten we er iets mee, lijkt het uitgangspunt van de beide schrijvers. Hoewel geen van de auteurs het met zoveel woorden zegt, lijkt er nog een premisse aan hun boeken ten grondslag te liggen: Facebook is meer dan een internationale hobby, of zo je wilt, verslaving. Het is cultuur, een spiegel van onze tijd. En daarmee is Facebook rijp bevonden voor serieuze cultuurkritiek.

Stine Jensens boek Dag vriend, gebaseerd op een vorig jaar gepubliceerd essay Echte vrienden, gaat, zoals de titel verraadt, vooral over de betekenis van het woord vriend en hoe Facebook die betekenis heeft veranderd. Dat vriendschap op Facebook, te bewerkstelligen door een wederzijdse muisklik, iets anders behelst dan een echte vriendschap, lijkt een open deur. Toch roept het, volgens Jensen, verwarring op.

Waarom laten mensen hun honderden 'vrienden' op Facebook delen in informatie die ze in een Facebookloze wereld misschien alleen met hun naasten zouden delen, of met helemaal niemand?

Toegegeven, het is best interessant om te weten welke feestjes die ene onbereikbare zwijmelman frequenteert, maar het is ronduit bevreemdend om te weten waar de leerkracht van je oude middelbare school vakantie viert, dat de buurman last heeft van hardnekkige zwemmerseczeem, een ver familielid geen gelukkige hand van solliciteren heeft, of dat bepaalde vage bekenden niet uitgepraat raken over baby- en peuterschoeisel. Het is niet alleen raar, waarschuwt Jensen, het is zelfs gevaarlijk.

Intiem kapitaal, noemt ze de informatie die mensen op Facebook gemakkelijk delen. Ze waarschuwt dat mensen hun intieme kapitaal op Facebook verkwanselen in ruil voor zo nu en dan een egoboost. Facebook ziet ze als de ultieme zelfbevestigingsmachine. Zet er iets grappigs op en de 'likes' en meestal vriendelijke 'comments' stromen binnen.

Niet alleen Facebook jaagt op intiem kapitaal, ook de journalistiek van PowNews, GeenStijl is vooral gericht op onthullinkjes en smeuiigheden. Jensen vreest voor algehele vervlakking van het menselijk denken en verwijst daarbij naar de Italiaanse publicist Alessandro Baricco en diens, steengoede, boek De barbaren (2010). Volgens Baricco is een groeiend gedeelte van de mensheid alleen nog maar geïnteresseerd in 'de oppervlakte'. We zouden slechts nog surfen over de golven van het leven, en het vermogen verliezen ons erin onder te dompelen. Zorgelijk, vindt Baricco. Zeer zorgelijk, vindt Jensen.

Maar Dag vriend is ook een boek over Stine Jensen zelf. Tussen de bespiegelingen door steekt het ik-verhaal steeds de kop op. Waarom zette ze ooit een foto van haar babydochtertje, badend in een emmer, op haar Facebook-wall? Waarom wilde ze 'bevriend' raken met bekende schrijvers, of, gekker nog, romanfiguren met een Facebook-account? En waarom praatte zij, de vrouw die zich zo bewust was van de waarde van intiem kapitaal, zo openhartig en honderduit over haar leven aan een journaliste? Was het omdat de journaliste haar proefschrift gelezen had en zich mooi had aangekleed? Was ze gevleid?

De virtuele spiegel - waarom Facebook ons ongelukkig maakt, is ook vooral een ik-verhaal. Dezelfde worsteling, bezien uit de ogen van een andere generatie. Koen Damhuis worstelt, zoals zoveel twintigers, met zichzelf en met de vele keuzes die hij kan, en uiteindelijk moet, maken. Facebook maakt Damhuis ongelukkig, omdat hij daar de geoptimaliseerde versie van die levens van zijn leeftijdgenoten ziet. Hij voelt zichzelf verschrompelen tussen de gepolijste levens die zij via hun Facebookprofiel geven, 2.0 versies, in twintigersjargon.

Facebookers weten dat hun profiel wel een 'vind ik leuk-knop' heeft, maar geen 'vind ik stom-knop'. En dat het dus zaak is altijd de leukste, mooiste en grappigste te willen zijn.

Beide boeken geven blijk van de wens het wetenschappelijke en het persoonlijke te mengen. Daarmee illustreren Jensen en Damhuis de opmars van het ik-verhaal in de journalistiek en de serieuze lectuur. In gelijke tred met de opmars van internet rukte de aanwezigheid van en tolerantie voor zichtbare persoonlijke meningen en voorkeuren op. Op sociale media, maar ook in de reactieruimte op websites van kranten zie je wat honderden ego's ergens van vinden.

Daarover zijn beslist nog meer boeken te schrijven. Maar het zet Facebook, hoe machtig, gehaaid en verslavend ook, op zijn plaats. Facebook maakt, samen met Twitter, blogs en burgerjournalistiek deel uit van een groter geheel. Facebook is toch in de eerste plaats drager, een etalage van menselijk gedrag.

Filosoferen over menselijk gedrag is van alle tijden, maar filosoferen over Facebook met het eigen gebruik als uitgangspunt is, met een beetje geluk, tijdelijk. Stel je voor dat alle miljoenen, wereldwijd miljarden, onbekende Facebookers hun persoonlijke overpeinzingen aangaande het medium zouden vermengen met filosofisch werelderfgoed en in boekvorm zouden gieten. Stel dat iemand dat allemaal moest lezen. Dan is de kans groot dat hem of haar al snel geen beter commentaar invalt dan 'vind ik stom.'

Stine Jensen: Dag vriend!

Lemniscaat; 175 pagina's; € 12,50.

ISBN 978 90 477 0457 7.

Koen Damhuis: De virtuele spiegel - waarom Facebook ons ongelukkig maakt.

De Arbeiderspers; 164 pagina's; € 15,-

ISBN 978 90 295 7857 8.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden