Geologen dromen weg in gesteente, zand en bits

Door

'De schatkamer van onze ondergrond' noemt TNO het trots. Niet dat je iets afziet aan het onopvallende pand in Zeist, gelegen op een bedrijventerrein van dertien in een dozijn. Alleen een kleine gevelplaat verraadt dat de onderzoeksorganisatie hier filiaal houdt.


Binnen is er geen goud dat de bezoeker in de ogen schittert. Op stellingen die tot het plafond reiken, liggen duizenden langwerpige kratten en kartonnen dozen, gevuld met gesteente, gruis, zout en zand. Op etiketten staan herkenbare plaatsnamen en voor de leek ontcijferbare codes.


Toch is dit materiaal waarvan geologen en andere bodemvorsers watertanden. Hier, in het Centrale Kernhuis, ligt een deel van het materiaal dat sinds 1900 bij meer dan 400 duizend boringen in Nederland naar boven is gekomen.


In de bijna 120 duizend kratten, dozen, zakjes, potjes en buisjes ligt voor 4400 kilometer aan bodemmonsters. Als je ze achter elkaar legt, kom je van Amsterdam naar Omsk. De helft van deze schat bestaat uit materiaal van boorkernen.


Elke week komt er pallet met boorkernen bij, vertelt Rob de Wilde, de 'schatbewaarder' van het Centrale Kernhuis. 'Bedrijven zijn verplicht een derde deel af te staan van wat ze naar boven halen.' Dat geldt voor de boringen die vallen onder de Mijnbouwwet. Die heeft zijn wortels in een maatregel die in 1820 werd afgekondigd onder de Franse bezetting van Nederland. De Wilde, zo kun je zeggen, dankt zijn baan aan Napoleon Bonaparte.


Onder de Mijnbouwwet vallen alle boringen die dieper dan 500 meter gaan. Dat zijn de gaten die in de bodem worden gemaakt om te zien of er olie en gas in zit, of er een betere manier is om die op te diepen. In 2009 werden er 52 boringen beëindigd.


Beëindigd is de juiste term. 'Het kan al snel anderhalf jaar duren voordat je op de grondlagen zit waar olie en gas zit. Daarvoor moet je tot 2.000 tot 4.000 meter diepte gaan', legt De Wilde uit. Een boring op land kost daardoor al snel tien miljoen euro, eentje op zee het dubbele. Een boor gaat ook niet altijd recht naar beneden: soms moet die kilometers onder de grond een klapje uit de zij maken, schuin een andere laag in.


Het aantal boringen neemt de laatste jaren toe. Aardwarmte is een trend die ertoe leidt dat De Wilde het drukker heeft gekregen.


Hij maakt een kist open waarin een staaf van donker gesteente ligt. Hij haalt er een vinger over, die meteen zwart ziet. 'Steenkool, uit de Limburgse mijnen.' Deze boorkernen worden nog geregeld bestudeerd, voor andere doeleinden dan de winning van steenkool.


Toch worden de monsters van de diepe boringen vooral opgevraagd uit het Centrale Kernhuis door onderzoekers die naar olie of gas speuren 'Als je weet hoe de bodem op een plek in elkaar steekt, kun je die kennis ook elders op soortgelijke bodems toepassen om beter te voorspellen of er olie in de grond zit', legt Jan Peeters van de Universiteit Utrecht uit.


De promovendus van de faculteit geo-wetenschappen heeft er een jaar opzitten van een vier jaar vergende geologische reconstructie van de bodem in de Eem-Rijn-delta. 'Driekwart van de wereldbevolking leeft in zo'n delta. Wat je in Nederland in de bodem aantreft, kun je projecteren op andere soortgelijke stroomgebieden.'


Het project is in puur wetenschappelijke zin al boeiend, maar er kijken meer partijen over zijn schouder mee. Het Noorse Statoil, in offshore een van de grootste gas- en olie-exploitanten ter wereld, betaalt een deel van het onderzoek. Peeters richt zijn aandacht op de afzettingen die 130 duizend jaar geleden zijn ontstaan, in het laatste interglaciaal, de periode tussen twee ijstijden. In die laag zul je volgens Peeters in Nederland geen gas of olie aantreffen.


Voor zijn research heeft Peeters een aantal boorkernen opgevraagd uit het Centrale Kernhuis. Een busje is met meerdere kratten en dozen tussen Zeist en Utrecht gependeld. 'Van elk monster is al een gedetailleerde beschrijving gemaakt. Maar die zijn gestandardiseerd. Dan lees je bijvoorbeeld dat er in een laag schelpen zijn aangetroffen. Als geoloog wil je dan weten of die door een rivier of door de zee zijn afgezet.'


Met de gedetailleerde beschrijving van boorkernen is 25 jaar geleden een begin gemaakt, toen computers in zwang raakten. 'Dat is een briljante zet geweest. We maken gebruik van gegevens op een manier die ze toen nog niet voorzien hadden,' zegt Michiel van der Meulen van de Geologische Dienst Nederland van TNO. 'Daar plukken wij nu de vruchten van.'


Hij laat een voorbeeld van zo'n boorstaat zien, gebaseerd op een boring in november 2009 bij Julianadorp (Noord-Holland). Over negen A4'tjes staat elke laag nauwgezet beschreven, tot 34 meter diepte. Over de afzettingen tussen 14,70 en 14,73 diepte meldt de boorstaat: 'Matig siltig, matig humeus, grijs-bruin, 2.5Y5/2, Zand: zeer fijn, Organisch materiaal: weinig plantenresten, spoor glimmer, sterk gelaagd, scheve gelaagdheid, weinig leemlagen, weinig veenlagen.'


Ondanks die uitvoerige beschrijvingen blijft het nuttig om de boorkernen te bewaren, zegt Van der Meulen. 'Als de onderzoeksmethoden verbeteren is het fijn als je het materiaal nog bij de hand hebt.' Nieuwe vragen kunnen een andere aanleiding zijn om een boorkern nog eens nader te bestuderen. Of als er geld is om bodemmonsters te onderzoeken.


Dankzij de gestandaardiseerde boorstaten is het werk van onderzoekers als Jan Peeters er gemakkelijker op geworden. 'Daarvoor schreven de rijksgeologen soms volledige romans over een boring. Interessant, maar geen doorkomen aan.'


Leve de computer en de dataset die nu door TNO wordt beheerd. Peeters computer pluisde liefst 30 duizend bodembeschrijvingen door. In een half uur.


De Geologische Dienst Nederland zit dus op een dubbele bodemschat - in boorkernen en in bits. Is dat geen reden om op de gevel van de loods in Zeist wat meer reclame te maken? De Wilde schudt zijn hoofd. 'Er bellen wel eens zandverzamelaars aan. Of ze wat kunnen meekrijgen.' Geen verzinsel. Er blijken hobbyisten te bestaan die elkaars zandcollectie bewonderen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden