Geofysisch onderzoek met een vlekje

Bewering:

'Strenge winters en verminderde zonnevlekken gaan samen'


Het zal zo'n twintig jaar geleden zijn dat Frank Sirocko, hoogleraar sedimentologie en paleoklimatologie in Mainz, naar Nederland kwam om de tocht der tochten te rijden. Het viel hem, zoals meer mensen, op dat het lang niet elk jaar koud genoeg is voor dat rondje Friesland, maar omdat hij wetenschapper was, vroeg hij zich af of daar een verklaring voor was, en omdat hij hoogleraar was, vroeg hij zijn student Heiko Brunck zich daar eens in te verdiepen.


In de zomer van vorig jaar konden zij hun bevindingen melden. Als zij als maat voor 'strenge winters' het dichtvriezen van de Rijn namen, bleek er een fraai verband met verminderde zonneactiviteit. 'De historische data tonen aan dat 10 van de 14 vriesjaren optraden bij zonnevlekminima,' schreven zij in het tijdschrift van de Amerikaanse Geofysische Unie. Het dichtvriezen van de Rijn is zo bijzonder dat hiervan al eeuwen melding wordt gemaakt in dagboeken en logboeken, en op zonnevlekactiviteit letten astronomen al sinds Galilei. De Unie pakte er flink mee uit, en het ging als groot nieuws de wereld over.


Dat was vreemd, want het idee dat zonnevlekken en winters iets met elkaar te maken hebben, is grondig door meteorologen onderzocht - en grondig verworpen. Het was een theorie die honderd jaar geleden nog wel opgeld deed, maar al jaren voordat Sirocko zijn Elfstedentocht reed definitief van tafel was geveegd.


Hoe konden de Duitse onderzoekers hun verband dan vinden? Dat vroeg Geert Jan van Oldenborgh van het KNMI zich ook af. Normaal gesproken halen meteorologen hun schouders op over achterhaalde onzin, maar Van Oldenborgh besloot er toch eens in te duiken. In het jongste nummer van Environmental Research Letters - niet het tijdschrift van de Unie want dat weigerde zijn artikel bijna ongezien - laat hij geen spaan heel van de Duitse slodderwetenschap.


Allereerst viel hem op dat aan de vriesjaren van de Duitsers geen grondige analyse van dag- of logboeken ten grondslag lag, maar een zoektocht op internet, waarbij ook een schilderij van Georg Kneipp als bewijsmateriaal voor 1830 werd opgevoerd. Aan de vraag of het dichtvriezen van de Rijn werkelijk een goede maat is voor strenge winters, waren de Duitsers niet toegekomen. 'Dit is niet de state of the art,' merkt Van Oldenborgh in zijn artikel op: er bestaan uitgebreide bestanden van wintertemperaturen in Nederland en heel Noord-Europa, het bevriezen van de Rijn maakt de zaak alleen maar ingewikkelder.


Om aan te tonen hoe gammel een internetzoektocht is, ondernam Van Oldenborgh er ook een paar - en hij stuitte al snel op het historisch archief van het plaatsje Altrip, honderd kilometer ten zuiden van Mainz, waarin het opvriezen van de Rijn aldaar is bijgehouden. De jaren die Sirocko noemt, blijken slechts een kleine selectie uit dat bestand. Andersom blijken winters die Sirocko 'streng' noemt, in bijvoorbeeld Frankfurt onopgemerkt voorbij te zijn gegaan.


En zelfs de selectie van Sirocko past nog niet goed op de zonnecyclus. Althans, het past wel, maar dat komt omdat hij halverwege zijn betoog de definitie verandert: eerst was 'in de buurt van' gelijk aan de vier jaar rond het minimum, daarna het jaar direct na het minimum. Dat vereenvoudigt het vinden van een verband uiteraard sterk, maar het is niet helemaal de bedoeling.


En als toetje spoorde Van Oldenborgh de prentbriefkaart op die Sirocko had gevonden met een ijzige Rijn - volgens Sirocko uit 1963, volgens Google uit 1929. Het bleek een souvenir uit die heuglijke winter: achterop stond de tekst dat het voor het eerst sinds 1895 was dat de Rijn weer kon worden overgestoken. Dat jaar komt niet voor in de lijst van Sirocko (1914 wel).


De belangrijkste invloed op het winterweer in Europa, besluiten Van Oldenborgh en zijn mede-auteur Jos de Laat, is nu eenmaal chaos, en dan vooral de onvoorspelbare winden van de Noord-Atlantische Oscillatie. Zelfs de grootste bekende invloed op het winterweer, grote vulkaanuitbarstingen, hebben daartegen weinig in te brengen. Zonnevlekken en de Geofysische Unie al helemaal niets.


Oordeel:

Alleen als je héél selectief en rommelig telt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden