Geobsedeerd door een illusie SURREALISTISCHE ROMAN VAN ROBERT IRWIN OVER HET SURREALISME

CADAVRE EXQUIS is de tweede roman van de Britse schrijver Robert Irwin die in het Nederlands verschijnt. Enkele jaren geleden verscheen zijn roman De Arabische nachten....

Uit die noot kun je opmaken dat het verhaal een terugblik, een herinnering betreft. Het boek wordt een 'gedenkschrift', of eigenlijk een 'anti-gedenkschrift' genoemd en de schrijver/verteller heeft binnen enkele maanden na verschijning van zijn werk gegronde redenen om de gebeurtenissen die zich in zijn verhaal afspelen, in een ander licht te bezien. Dat heeft hem er niet toe aangezet de tekst van zijn memoires te wijzigen; hij heeft er slechts een slothoofdstuk aan toegevoegd, dat de betekenis van alles wat eraan voorafgaat, verandert.

De lezer is nog geen bladzijde gevorderd of zijn zekerheden zijn hem al ontnomen. Wordt hem iets op de mouw gespeld in de noot en zo ja, wat? Hij zou, als hij de noot serieus neemt, kunnen overwegen direct het slothoofdstuk te lezen om althans de kans te lopen het verhaal in de juiste betekenis te lezen. Maar nog voor hij daartoe komt, beseft hij dat zijn geloof in de waarheid van de noot en de memoires die volgen, reeds onherstelbaar is aangetast. Als het verhaal niet waar is, wat is het dan wel? Heeft de schrijver de werkelijkheid anders gezien dan hij was, anders geïnterpreteerd, of anders opgetekend? Heeft de tijd de herinneringen aan de gebeurtenissen vertekend of was de perceptie meteen al onbetrouwbaar? Caspar is een voormalig lid van de Broederschap van Serapion, een geruchtmakende groep surrealistische schilders en schrijvers uit de jaren dertig. Het boek wil zeker geen historisch overzicht geven van die groep, waarschuwt Caspar direct nadat hij dit feit heeft vermeld. Noch is het de bedoeling dat zijn herinneringen opgevat worden als een autobiografie, een genre waar Caspar gruwelijk de pest aan heeft.

Waar het boek om draait, is Caspars grote verloren liefde Caroline. Caspar is volledig geobsedeerd door deze vrouw, die hij vooral bewondert om haar burgerlijke gewoonheid. Het hele verhaal is een zoektocht naar deze verloren liefde, het is een val waarin Caroline gevangen moet worden. De manier waarop Caspar de jonge typiste ontmoet, de tegenstrijdige beschrijvingen van haar persoonlijkheid, het verloop van hun verhouding en haar plotselinge verdwijning zijn evenzeer omgeven door geheimzinnigheid als geworteld in een redelijk welomschreven dagelijkse werkelijkheid. Toch kun je niet anders dan concluderen dat Caspar geobsedeerd is door een illusie.

Hoewel het boek uitdrukkelijk geen verslag wil doen van de surrealistische beweging, doet het dat bij uitstek. Het fictieve verhaal wordt verweven met de feiten. In Cadavre exquis spelen fictieve personages een voorname rol in historische gebeurtenissen, zoals de Eerste Internationale Surrealistische Tentoonstelling die in 1936 in Londen werd gehouden. Bovendien vinden er ontmoetingen plaats met bekende leden van de beweging, met André Breton, Paul Eluard, Max Ernst en Salvador Dali bijvoorbeeld.

In tegenstelling tot de claim van de verteller kan het boek ook heel goed gelezen worden als een autobiografie, althans als een verslag van een historische periode. We komen weliswaar niet veel te weten over Caspars persoonlijke achtergrond, maar je maakt als lezer wel grondig mee hoe hij gaandeweg gekker en gekker gaat doen en hoe zijn zoektocht, zijn najagen van de 'amour fou', tot achter de gesloten deuren van de krankzinnigeninrichting voert. Daarbij worden de zo ingrijpende historische gebeurtenissen van die jaren - de Spaanse Burgeroorlog, de huiveringwekkende sfeer in Hitler-Duitsland, in München, waar Caspar vlak voor het uitbreken van de oorlog een tentoonstelling van 'Entartete Kunst' bezoekt - ingebed in het verhaal over Caroline.

Het boek bevat ook een indrukwekkende beschrijving van de Blitz, de Duitse bombardementen op Londen. Caspar is in die tijd officieel aangesteld als oorlogsschilder. Hij schildert ruïnes en vuurstormen en constateert dat oorlog geen extra surrealistische effecten nodig heeft. Hij ziet 'een wit paard dat door een brandende vleeshal galoppeert, een meisje in een blauw jurkje dat met haar springtouw uit zwarte rookwolken opduikt (. . .) en overal waar ik kwam, zag ik trappen die nergens heen leidden, badkuipen die ogenschijnlijk in de lucht zweefden, watervallen van baksteen (. . .)'.

Het slothoofdstuk biedt een nogal doordeweekse ontknoping. Het ontdoet de verdwijning van Caroline van haar raadselachtigheid, maar het is de vraag of de betekenis van Caspars herinneringen daardoor fundamenteel gewijzigd wordt. Ook de vraag of hij Caroline uiteindelijk gevonden heeft, blijft onbeantwoord.

Cadavre exquis is een intrigerende en leuke inleiding tot de ideeënwereld van de surrealistische beweging. Het surrealisme heeft literatuur, maar in de eerste plaats adembenemend prachtige schilderijen opgeleverd. Bijvoorbeeld die van De Chirico, Dali, Magritte en Max Ernst; een aantal ervan wordt in de roman besproken. De leden van de beweging zagen zichzelf echter vooral als wetenschappelijke onderzoekers van 'het wonderbaarlijke in de werkelijkheid van alledag'; zij zagen de kunst als een middel dat moest dienen om daarin dieper door te dringen. Zij voerden allerlei experimenteel onderzoek uit, waarbij zij zich lieten inspireren door het esoterische, het occulte, de magie en vooral door de psycho-analyse.

Een aantal van die experimenten wordt beschreven in de roman, zoals het maken van een 'cadavre exquis'. Tijdens dit gezelschapsspel wordt een wezen samengesteld. De eerste deelnemer tekent een hoofd, vouwt het papier om en geeft het door aan zijn buurman, die een romp schetst, en zo verder. Dit spel werd ook met woorden en zinnen gedaan. De gedachte dat romanpersonages in het algemeen, en Caroline in het bijzonder, op deze wijze totstandkomen, ligt natuurlijk voor de hand.

Ook het experiment van de massaobservatie, waarvan veel werd verwacht, komt aan de orde. Het gaat om het willekeurig observeren en noteren van alles en iedereen om je heen. Dat zou dan leiden tot inzicht in het collectieve onbewuste, tot een soort psychoanalyse van het dagelijks leven. Veel van die onderzoeken zijn natuurlijk bizar en hilarisch, en zo worden ze ook gebracht, maar het surrealisme op zichzelf wordt niet geridiculiseerd. De grote waarde van het surrealisme is (en blijft) dat het in staat is geweest het wonderbaarlijke van de werkelijkheid in kunst te tonen, door zich te richten op tegenstrijdigheden in het denken van de mens, haar associatieve vermogens, het absurde en de droom.

Het surrealisme onderscheidt zich heel duidelijk van de parapsychologische, paranormale of magische denkwereld, waarmee het natuurlijk wel raakvlakken heeft, maar die nu juist niets interessants oplevert. Er werd door surrealisten uitvoerig gezocht en gekeken, en zeker ook in allerhande apekool geloofd, maar men zocht geen verklaring, laat staan dat die gevonden werd. Zij presenteerden de raadselachtigheid op superieure wijze en lieten het daarbij.

Cadavre exquis laat ook heel goed zien op welke wijze de surrealistische manier van denken aan de waanzin raakt en hoe de waanzin door de leden van de beweging (geheel ten onrechte) werd beschouwd als een hogere vorm van genialiteit. 'Het enige verschil tussen mij en een gek is dat ik niet gek ben', is een uitspraak van Salvador Dali.

Als inleiding tot het surrealisme is Cadavre exquis zonder meer geslaagd en boeiend, als roman echter veel minder. Dat zit hem in het gegeven dat je van een roman iets anders verwacht. Hoeveel delusie het verhaal ook biedt, het is nu juist niet die soort delusie die je van een roman wilt: een geloofwaardig gemaakte wereld waar je als lezer een poosje in kunt verblijven.

Leonoor Broeder

Robert Irwin: Cadavre exquis.

Vertaald uit het Engels door Ronald Vlek.

Atlas, 240 pagina's; ¿ 39,90.

ISBN 90 254 2227 6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden