Geobsedeerd door de media

'Het leven moet achterwaarts begrepen worden, maar voorwaarts geleefd.' Dit is een van de bekende citaten van de Deense filosoof Søren Kierkegaard. Een uitspraak waar je op het eerste gezicht de logica wel van onderschrijft, maar in tweede instantie aan begint te twijfelen: gaat dit nog wel op voor deze tijd? Zijn we nog wel bezig ons leven achterwaarts te begrijpen?


Veel wijst erop dat we in een 'geschiedenis-loze' tijd leven. Dat is een even spectaculaire als onheilspellende ervaring. 21ste-eeuwse mensen hebben het idee niet langer schatplichtig te zijn aan het verleden. Aan hoe het vroeger ging. Voorouderlijke tradities zijn weggevaagd of worden geminacht: daar kan niet meer op gekoerst worden. We beleven Stunde Null van een nieuwe wereldsamenleving. Zogenaamd zonder precedent. Zonder historische wortels.


Globalisering, de Internet-revolutie, individualisering: het voortrazende moderniseringsproces heeft een brandscherm opgetrokken tussen ons en de rest van de geschiedenis, zo luidt de heersende gedachte. Het verleden kan niet langer kompas of baken zijn. We beginnen gewoon from scratch. Blanco. Schoon schip. Pats boem. Alles wat niet op het wereldwijde web van Internet voorkomt, kan nooit belangrijk zijn geweest. Dat bestaat simpelweg niet.


Samenleven doen we voortaan op de tast. Tradities en gezagvolle normen wijzen ons steeds minder de weg. Expertkennis en wetenschap zijn van hun voetstuk gevallen en ontmaskerd als onbetrouwbare boodschappers van De Waarheid. De aloude cultuur van de elite is niet langer maatgevend of nastrevenswaard, zoals de schrijver Mario Vargas Llosa dezer dagen niet moe werd te betogen in kranteninterviews en in zijn Nexus-lezing. Religie, levensbeschouwing en beschavingsoverdracht zijn verdampt in de postmoderne conditie.


We leven voortaan geschiedenis-loos samen. Footloose. Met onze blik louter voorwaarts gericht. Ten diepste onzeker. Zou dit alles niet onze overweldigende obsessie met de media kunnen verklaren? De media spelen een sleutelrol bij de productie van onze zelfkennis en ons zelfbegrip. In de media zoeken we houvast, duiding, interpretatie, identiteit. Wie zijn we? Hoe gaat het met ons? Media, en de daaruit voortvloeiende publieke meningsvorming, vormen de basis van ons zelfbeeld. Media in alle soorten en maten.


Als overgeleverde tradities geen zeggingskracht meer hebben, als de 'lessen van de geschiedenis' er niet langer toe doen, als de autoriteit van wetenschap en deskundologie is komen te vervallen, dan komt alles aan op het hier en nu. Dan wordt de weergave en interpretatie van actuele gebeurtenissen en ontwikkelingen van levensbelang. Daaraan ontlenen we immers onze normen, ons toekomstvertrouwen, ons collectief humeur.


Wat deugt wel en wat deugt niet? Wie moeten we precies geloven? Wat is cool of juist niet? Is iets een incident of staat het voor meer? Voor een trend of een gevaarlijke nieuwe onderstroom? De antwoorden op deze en soortgelijke vragen zoeken we, op het fanate af, in de media. Van krant tot twitter.


Velen van ons leven naast hun eigen leven een intensief 'media-leven'. We hebben er een soort second life in de media bij gekregen. BN-ers zijn onze huisvrienden geworden en fungeren als rolmodellen ten goede of ten kwade. Dramatische nieuwsverhalen volgen we op de voet, alsof het om onze vrienden, buren of kennissen gaat.


Zo leven we in en door de media intens mee met het familiedrama van de dode jongetjes. Op afstand doen we fanatiek mee met de zoektocht naar onze volleybalster Ingrid Visser, en krimpen in elkaar bij de ontknoping van het barbaarse nieuwsverhaal. Onze particuliere ervaringen en belevenissen vloeien samen met onze publieke media-ervaringen en belevenissen.


Bewust en onbewust vragen we ons steeds af: wat zegt een gebeurtenis over de samenleving waarin we leven? Staat een incident voor iets meer of niet? De dood van de grensrechter. De Bulgaarse toeslagenfraude. Het vertrek van Jan Pronk. De exhibitionistische zelfverrijking door topmanagers. Zijn dit illustraties van iets groters of opzichzelfstaande gevallen?


Wat iemand vandaag de dag tot vrolijk optimist of Sombermans maakt, hangt af van de mate waarin men dramatische maatschappelijke gebeurtenissen als losstaand incident beschouwt dan wel als illustratie van iets veelomvattenders. Zie daar het belang van de media. Die bepalen, meer dan ooit, ons zelfbeeld, zelfbegrip en humeur.


RENÉ CUPERUS is cultuurhistoricus

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden