Geobsedeerd door de Ander

Alles wordt tegenwoordig tot racisme herleid, zoals dat vroeger met uitbuiting het geval was', zegt de Franse filosoof Alain Finkielkraut....

Nee, de tijd van ideologieën is nog niet voorbij: het antiracisme is de heersende ideologie in Europa, bij links en rechts, al decennialang. Meer dan uit de werken van Shakespeare, Rembrandt, Fellini of Picasso bestaat de Europese identiteit uit de drie woorden die in 1945 iedereen op de lippen lagen: Dat nooit meer'.

Een halve eeuw later is die legitieme wens verworden tot een ideologie, waarmee de wereldgebeurtenissen worden verklaard. Links Europa is in de ban van een dogmatische bescherming van de Ander. Paradoxaal genoeg leidt dat tot de veroordeling van de slachtoffers van weleer: de joden. Zij worden genazificeerd'.

De provocatie is de 54-jarige Franse filosoof Alain Finkielkraut nooit vreemd geweest, maar in zijn laatste boek annex schotschrift Au nom de l'Autre (Uit naam van de Ander) gooit hij er nog een schepje bovenop: links is er medeverantwoordelijk voor dat joden in Europa voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog weer bang zijn.

Finkielkraut stelt een coalitie aan de kaak die hem, als jood, ernstig verontrust: die van Arabische jongeren en extreem-links. De laatste groep is in de wereldwijde beweging van andersmondialisten' samengebald. De invloed daarvan op de publieke opinie, op institutioneel links en zelfs op rechts, is enorm, stelt hij. De andersmondialisten geven de tijdgeest vorm. Februari Marjolijn

Aanleiding voor zijn uitbarsting is de terugkeer van het antisemitisme in Europa. Geweld van gefrustreerde moslimjongens, die jonge joden met een keppeltje pesten en voor vuile jood' uitmaken, brandstichting en bekladding van synagogen, het kwam veelvuldig voor. Finkielkraut probeert antwoord te geven op de vraag waarom er maar een flauw publiek protest heeft geklonken. Dat de oorlog alweer lang geleden is en antisemitisme dus wel weer kan, oude wijn in nieuwe zakken, is een ernstige denkfout, meent hij. Het nieuwe antisemitisme is juist mogelijk, omdat we ons de les van de Tweede Wereldoorlog zo ter harte hebben genomen.

Zoals vroeger het marxisme gericht was op het voorkomen van uitbuiting, zo wil de ideologie van het antiracisme ten koste van alles uitsluiting voorkomen, betoogt Finkielkraut. De Ander moet worden gerespecteerd en begrepen. Hij is op een voetstuk geplaatst, die het moeilijk maakt hem te kritiseren. Zeker wanneer we ons schuldig voelen over zijn onderliggende positie in de maatschappij, over het bestaan van extreem-rechtse krachten die het op hem hebben voorzien en over de dood van zijn Palestijnse geloofsgenoten als gevolg van Israëlisch geweld.

De ideologie van het antiracisme laat geen ruimte voor fel protest tegen molesterende Arabische jongeren. Sterker Februari Marjolijn nog: de kritiek komt neer op de hoofden van de slachtoffers van weleer, de joden, die in het Midden-Oosten-conflict vooral als daders worden gezien. Met oplaaiend antisemitisme in Europa als direct gevolg. Geen nieuwe wijn in oude zakken derhalve, maar werkelijk iets nieuws vanwege de bedenkelijk rol van de antiracisten en de progressieven'.

Wie bedoelt u precies met antiracisten en progressieven: is dat links in het algemeen of extreem-links? En als dat alleen extreem-links is, geeft u ze dan niet wat veel eer?

Mij gaat het in de eerste plaats om de tijdgeest. Als het alleen maar om een kleine, gei soleerde groep zou gaan, dan zou dat geen boek waard zijn. Maar extreem-links, waartoe ik de beweging van anders-mondialisten reken, heeft tegenwoordig een invloed die veel groter is dan zijn electorale omvang doet vermoeden. Extreem-links is nu minder in de minderheid dan in 1968, toen ik er zelf toe behoorde. Hun invloed op links is groot en links is nog altijd de dominante ideologie, in ieder geval in Frankrijk.

Een tweede punt is dat de Arabischislamitische wereld ten prooi is aan een heuse antisemitische crisis. Men kritiseert niet alleen de staat Israël, maar ook het volk, de joden zelf. Die Arabische obsessie gaat, en dat is zeer ernstig, een verbinding aan met de antiracistische, progressieve levenshouding. Daarin kunnen slachtoffers van racisme, moslims, niet zélf racisten zijn. Dus in plaats van het antisemitisme te veroordelen, doet men alsof het niet gebeurt, vergoelijkt men het of gaat men er zelfs achter staan. Mijn ongerustheid betreft die islamitisch-progressieve coalitie, die onder onze ogen tot stand komt.'

Is rechts niet evenzeer in de ban van die politiek-correcte levenshouding die u aan de kaak stelt?

Jazeker, want rechts is op dit gebied als links geworden. Het heeft het politiekcorrecte niet uitgevonden, maar wel geabsorbeerd. Rechts is er vooral op uit te bewijzen dat het niet terecht is, wanneer het bijvoorbeeld in de discussie over immigratie wordt verweten hard te zijn tegenover moslims. Rechts is gevoelig voor het politiek-correcte denken dat van links komt. Mij gaat het om die geestesgesteldheid die over het gehele politieke spectrum is uitgewaaierd.'

Is die grote invloed van extreem-links niet een specifiek Frans verschijnsel? Daar ben ik niet zo zeker van. De beweging van andersmondialisten is internationaal, jongeren uit heel Europa bezoeken hun bijeenkomsten bij de G8-of de WTO-toppen. José Bové is meer dan alleen maar een Franse ster. Maar wellicht is Frankrijk opnieuw het middelpunt geworden van een nieuwe politieke radicaliteit.'

U heeft het in uw boek over de cultus van de tolerantie' in Europa. Verwringt die het debat over de islam?

Mij gaat het vooral om de verheffing van antiracisme tot ideologie. Natuurlijk is het legitiem dat dat na een eeuw van kolonialisme, nationalisme en nazisme het hart van de Europese identiteit vormt. Maar het antiracisme is verworden tot een algemeen systeem om de wereld te begrijpen. Alles wordt nu tot racisme herleid, zoals dat vroeger met uitbuiting het geval was.

Zo wordt er over het Israëlisch-Palestijnse conflict in termen van racisme geoordeeld. Europa is er trots op de Ander te ontvangen en veroordeelt in dezelfde adem de Israëli's vanwege het vervolgen van de Ander. Die beschuldiging is vooral verschrikkelijk en paradoxaal, omdat die houding van Europa het gevolg is van eerbied voor de geschiedenis van de joden. Uit naam daarvan wordt de Ander op een voetstuk geplaatst, waarna de joden van vandaag ervan worden beschuldigd nazi's te zijn. Daar zie je de ideologie aan het werk. Er wordt aan voorbij gegaan dat de Israëli's helemaal niet geloven in de superioriteit van hun ras en dat het gaat om een nationaal conflict tussen twee vijanden.

Zo kunnen we er in het post-Hitleriaanse tijdperk niet naar kijken. Men ziet slechts de uitsluiting van de Ander, wat op basis van de geschiedenis als een misdaad tegen het humanisme wordt gezien. Dus worden de vermeende daders gecriminaliseerd tot het ergste wat we ons kunnen voorstellen, vijanden van het menselijke ras. Het is die ideologie van het antiracisme, die grenzen en politieke partijen overstijgt en de tijdgeest vormt.'

Maar kenmerkt de tijdgeest zich niet vooral door onverschilligheid. De Nederlandse Eurocommissaris en liberale denker Bolkestein ziet juist daarin de grootste bedreiging voor onze samenleving. Mensen hebben geen zin zich in het antisemitisme te verdiepen. Dat geloof ik helemaal niet. De Europese publieke opinie is door het Israëlisch-Palestijnse conflict geobsedeerd, met name door toedoen van de andersmondialisten. Die heetten eerst antimondialisten, maar dat etiket weigeren ze omdat ze een andere wereld zeggen te willen. Maar ze interesseren zich helemaal niet in de hele wereld niet in het probleem Noord-Korea, zelfs niet in Europa. Nee, ze zijn gefixeerd op de VS en op Israël, waarbij ze de joden als racisten zien. Dat is geen onverschilligheid, maar passie.'

In Nederland worden na 11 september en Fortuyn pogingen gedaan om af te komen van het politiek-correcte discours. Onlangs is er een debat ge-opend over het spreiden van allochtonen in Rotterdam, aangezwengeld niet alleen door Leefbaar Rotterdam, maar ook door de sociaal-democraten. Is dat in Frankrijk denkbaar?

Dat lijkt me erg moeilijk. Pim Fortuyn werd in Frankrijk onmiddellijk als het equivalent van Le Pen afgeschilderd. Toen Cees Nooteboom in Le Monde schreef dat dat toch wat genuanceerder lag, volgde er meteen een opruiend hoofdredactioneel commentaar in die krant om uit te leggen hoe verschrikkelijk Fortuyn was. Dat zegt wel iets over de gemoedsgesteldheid in Frankrijk. Alle kritiek op de islam wordt hier al snel door de antiracisten als zuiver racisme weggezet. Die houding is zich zelfs aan het verharden.

Zelf ben ik als islamofoob weggezet in een rapport van de MRAP (antiracistische organisatie, red.) door een selectieve weergave van mijn woorden. In dat rapport worden verder alleen maar joodse intellectuelen als islamofoob aangeduid. We leven in Frankrijk in een klimaat van obsessioneel antifascisme. Maar wanneer een jaar lang synagogen in brand worden gestoken, blijven de waakzamen stil. Omdat slachtoffers, zoals moslims worden gezien, nu eenmaal niet slecht kúnnen zijn. De overheersten zijn de dragers van de bevrijding van de mens, de overheersers zijn de dragers van de misdaad. Bij dat wereldbeeld past dat je 11 september verklaart door de hypermacht van de Amerikanen aan de kaak te stellen.

Het gevolg van die simpele verdeling van de wereld is ook dat links destijds wel tegen de dictator Pinochet demonstreerde, maar nu niet tegen die andere dictator, Saddam Hussein. Pinochet werd gehaat, want gesteund door de VS. Maar nu de VS niet langer dictators steunen om het communisme tegen te houden, is er een nieuwe situatie. Tegenwoordig zegt rechts Amerika: wij gaan democratie en vrijheid brengen. Daar zit veel arrogantie en verblindheid bij, maar het is toch iets heel anders dan wat links vroeger kon veroordelen. In Chili werd een einde aan de democratie gemaakt, in Irak aan de dictatuur. Links wil dat niet weten en haalt zijn gewone anti-Amerikaanse retoriek van stal.'

U bent erg teleurgesteld in links.

Ik ben op dit moment vooral in Frankrijk teleurgesteld. Wat in mijn land gebeurt, is tamelijk deprimerend. De atmosfeer is niet aangenaam.'

U toont de keerzijde van goede bedoelingen aan: na het communisme en socialisme blijkt ook het antiracisme die te hebben. Maar wat blijft er dan nog van politiek over. Wordt die niet puur technocratisch?

Ik denk dan aan de magnifieke uitspraak van Emmanuel Levinas (leermeester van Finkielkraut, red.): Ieder edelmoedig denken wordt door zijn stalinisme bedreigd'. Een edelmoedige gedachte is algemeen en abstraheert van een concrete situatie. Daarom moet edelmoedigheid altijd tegen de specifieke omstandigheden van een concrete situatie worden geschuurd. Ik zou nooit voor de technocratische oplossing, voor kilheid, kunnen kiezen. Dat is maar één gezicht van het kwaad. Algemene edelmoedigheid is een andere. Het is een pure abstractie die evenzeer tot het slechtste kan leiden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden