Genocide-bevel staat natuurlijk nooit op papier

Dertien jaar na de aanklacht is het zover: Radovan Karadzic, verdacht van genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid, zit vast....

Van onze verslaggeefster Leen Vervaeke

Dat Karadzic wordt veroordeeld, is bijna zeker. Van de aanklacht, die zeventien pagina’s vol misdaden telt, is de helft zo goed als bewezen, schatten deskundigen. Maar de vraag die nabestaanden en aanklagers echt bezighoudt, is of Karadzic verantwoordelijk wordt gesteld voor genocide, het doelbewust uitroeien van Moslims en Kroaten.

Historici en journalisten hebben uitvoerig beschreven welke gruwelen zich in Bosnië hebben afgespeeld. Hoe Moslimmannen werden vermoord in Srebrenica, burgers werden beschoten in Sarajevo, gevangenen werden geëxecuteerd in de concentratiekampen Omarska en Keraterm. Dat Karadzic, politiek en militair de hoogste in rang in de Republika Srpska, de ‘architect van de etnische zuivering’ was, lijdt voor hen geen twijfel.

Maar juridisch ligt het moeilijker. Het probleem is de ietwat vage definitie van genocide in het Genocideverdrag van 1948: ‘de intentie om een etnisch, religieuze, raciale of nationale groep geheel of gedeeltelijk uit te roeien’.

Die ‘intentie’ kan op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Aan de hand van het resultaat, zoals voor het Rwanda-Tribunaal, dat er – heel simpel gezegd – van uitgaat dat als in een dorp alle Tutsi’s zijn vermoord, de verantwoordelijke Hutu-bevelhebber daartoe de intentie moet hebben gehad. Een andere interpretatie is die van de chain of command: de hoogste in rang moet het hebben geweten.

‘Maar de rechters van het Joegoslavië-Tribunaal interpreteren die intentie nogal conservatief’, zegt Ton Zwaan, universitair hoofddocent aan het Centrum voor Holocaust- en Genocidestudies. ‘Zij willen bewijs zien van een persoonlijke betrokkenheid.’

Dat kan een document zijn, waarin iemand opdracht geeft tot massamoord. ‘Maar zulke documenten zijn er natuurlijk niet’, zegt Zwaan. ‘Hitler heeft ook nooit op papier gezet: alle joden moeten dood. Ze weten dat ze met kolossale misdaden bezig zijn.’

Willem Albert Wagenaar, rechtspsycholoog en emeritus hoogleraar, gaat verder: ‘Karadzic is een slimme man. Hij kan op papier hebben laten zetten dat de massamoord absoluut voorkomen moest worden, terwijl hij mondeling de omgekeerde order gaf.’

Geen document? Dan kunnen getuigen helpen. Zwaan : ‘Een secretaris die bij overleg tussen Karadzic en Mladic was, bijvoorbeeld.’ Maar ook die zijn zeldzaam, en moeten voor hun leven vrezen. In het proces van de vrijgesproken Kosovaar Haradinaj zijn negen getuigen vermoord, ondanks het VN-beschermingsprogramma.

Nog maar één verdachte van het Joegoslavië-Tribunaal is wegens genocide veroordeeld: Radislav Krstic, twee rangen onder Karadzic in het Bosnisch-Servische leger. In een afgeluisterd telefoongesprek vroeg een ondergeschikte hem: ‘Ik heb hier 400 pakketten. Wat moet ik daarmee?’ Krstic antwoordde: ‘Die moet je godverdomme allemaal opruimen.’ De ‘pakketten’ bleken mensen te zijn. De intentie tot uitroeiing was aangetoond.

Zulke bewijzen zijn zeldzaam, maar de aanklagers hebben één voordeel: in de afgelopen jaren is al heel veel bewezen.

Ook Karadzic’ persoonlijkheid kan helpen. ‘Hij is een trots man. Hij hield zich nooit voor de camera verborgen. Dat maakt het makkelijker om bewijzen te vinden’, zegt Willem van Genugten, hoogleraar Internationaal Recht aan de Universiteit van Tilburg.

Ook Zwaan hoopt dat Karadzic’ ijdelheid hem de das omdoet: ‘Het is een vrij gestoord persoon’, zegt Zwaan. ‘Wie weet wil hij tijdens het proces laten merken hoe hij belangrijk was en praat hij zijn mond voorbij.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden