Genetische modificatie wast nog veel witter

Enzymen in het waspoeder maken de was op steeds lagere temperaturen schoon. Biotechnologie-bedrijf Genencor zoekt in geisers en zoutmeren en met behulp van genetische modificatie naar nieuwe enzymen....

'VEEL MENSEN gebruiken te veel waspoeder en wassen hun kleren te heet', zegt Ellen van Meerker, onderzoekster bij biotechnologiebedrijf Genencor. In hun onwetendheid schakelen ze zo de enzymen in het wasmiddel uit. Gevolg: het wasgoed wordt minder schoon dan wanneer die op een lagere temperatuur was gedraaid.

Fabrikanten als Unilever en Procter & Gamble voegen sinds enkele decennia enzymen aan hun waspoeders toe. Mede dankzij die enzymen wassen de Omo's en Ariels van deze wereld ook schoon op lagere temperaturen.

De enzymen zijn afkomstig van onder andere het Amerikaanse Genencor, en ze kunnen steeds meer. Wat allemaal wel niet, wordt onderzocht in Genencors Leidse laboratoria.

Enzymen zijn eiwitten die biologische en chemische reacties versnellen en dol zijn op vlekken, van chocola tot bloed. Ze worden geproduceerd door micro-organismen zoals bacteriën en schimmels. Door de micro-organismen genetisch aan te passen, kunnen hun enzymen nieuwe dingen.

Om te voorkomen dat de genetisch gemodificeerde micro-organismen in de natuur terecht komen, heeft Genencor apparaten waarin micro-organismen bij hoge temperaturen worden gedood vóór ze het pand verlaten.

Genetische modificatie is echter niet de enige bron van nieuwe enzymen. Genencor stuurt zijn onderzoekers ook regelmatig op ontdekkingsreis. Zo blijken enzymen uit geisers in Yellowstone en IJsland en enzymen uit Keniaanse zoutmeren heel bruikbaar.

Een van die enzymen heeft bij voorbeeld geleid tot een product waarmee spijkerbroekenfabrikanten het stonewash-effect kunnen bereiken zonder de broeken daadwerkelijk met stenen te bewerken. Andere potentieel interessante micro-organismen liggen klaar in een beveiligde koelkast.

In zijn Leidse laboratoria doet Genencor onderzoek voor zijn klanten, de waspoederfabrikanten. Bedrijven zoals Unilever en Procter & Gamble willen bijvoorbeeld weten hoe enzymen in hun wasmiddel zich onder uiteenlopende condities en bij diverse soorten vlekken gedragen.

Aan het einde van de gang met labs ligt de 'keuken' waar de waspoeders worden getest. Daar staan een stuk of vijf grote Miele-wasmachines. Bovenop die apparaten behalve de dito droogtrommels ook mini-wasmachientjes voor de kleine wasjes van test-lapjes met test-vlekken.

Een schap puilt uit met pakken waspoeder uit alle windstreken, sommige met Cyrillische en Chinese lettertekens. Tenslotte wordt de was overal anders gedaan. Draait een Europese wasmachine wel twee uur vóór de boel schoon is, een Amerikaanse machine is in twintig minuten klaar, en in Azië en Latijns-Amerika wordt op de hand gewassen. Ook de wastemperaturen verschillen sterk.

De grote uitdaging voor een bedrijf als Genencor is het vinden van een middel waardoor hetzelfde waspoeder overal, onder al die verschillende condities, goed schoon wast. Dan hoeven waspoederfabrikanten niet voor elk land een ander product te maken.

Dat is nog niet gelukt. Wel heeft de toepassing van de enzymen van Genencor en de Deense concurrent Novozymes al geleid tot een drastische daling van de wastemperatuur in Europa. Wasten we vroeger meestal met water tussen de 60 en 90 graden, nu ligt de wastemperatuur in Europa meestal tussen de 40 en 60 graden.

Als het klopt dat er in Europa jaarlijks een half miljoen Olympische zwembaden vol water door de wasmachines stromen, dan scheelt dat nogal in het energieverbruik. 'Een tot twee elektriciteitscentrales per land', stelt Joop van der Laan, baas van de onderzoeksafdeling van Genencor in Leiden. Daarbij komt dat enzymen de waspoeders al zo hebben verbeterd dat er minder water nodig is om dezelfde hoeveelheid was schoon te krijgen.

Nu is het de kunst om enzymen te maken die de was ook goed schoon krijgen bij temperaturen van 15 tot 20 graden, of zelfs in koud water. Het probleem daarbij is dat bleekmiddelen onder de 40 graden nauwelijks meer werken en er nog geen enzym is gevonden dat bleek kan vervangen.

In Japan wordt al wel gewassen met lauw water. 'Maar daar trekken mensen een of twee keer per dag schoon goed aan, dus die kleren zijn niet zo vies en kunnen op lagere temperaturen gewassen worden', aldus Van der Laan.

Behalve waspoeder dat ook op lagere temperaturen goed schoon wast, hebben biotechnologiebedrijven enzymen gemaakt die de vlekken sneller oplossen zodat de wasmachine korter kan draaien.

Maar Genencor is niet alleen op zoek naar milieuvriendelijke oplossingen of manieren om de was nog schoner te krijgen. Ook het gemak en comfort van de consument zijn belangrijk, want dat is voor wasmiddelenfabrikanten een belangrijk marketinginstrument.

Novozymes heeft een enzym gemaakt waardoor waspoeder voorkomt dat de was verkleurt. En Genencor zoekt enzymen die voorkomen dat kleren in de wasmachine te veel slijten, zodat een shirt er ook na vijftig keer wassen uit kan zien als nieuw. Het zoekt ook naar enzymen die de was kreukvrij uit de machine doen komen.

De markt voor industriële enzymen is overigens groter dan alleen enzymen voor wasmiddelen. Wereldwijd gaat er 1,6 tot 1,8 miljard dollar in deze markt om. Ongeveer 30 tot 35 procent daarvan komt toe aan enzymen voor schoonmaakmiddelen, een markt waarin Novozymes en Genencor de belangrijkste spelers zijn.

Wie nooit heeft begrepen waarom het oude vertrouwde waspoeder opeens in een bol moest, daarna weer in tabletvorm, om tenslotte in kleine plastic kussentjes met vloeibare zeep op de markt te verschijnen, moet eens een bezoek afleggen aan het Genencor-lab.

De bollen of tabletten blijken er namelijk voor te zorgen dat de zeep niet ineens oplost. Zo kan een deel van de stoffen zijn werk doen zonder de enzymen die pas later aan de beurt komen, voor de voeten te lopen. Want sommige ingrediënten maken andere onschadelijk, en sommige stoffen kunnen hun werk alleen bij bepaalde temperaturen goed doen.

Zo zou het probleem van de bleek kunnen worden opgelost door die alleen in het water te laten als de machine warm water aanmaakt, waarna het wasprogramma overschakelt op lagere temperaturen voor de enzymen.

Van Meerker beweegt een klein rood kussentje tussen haar vingers, een vloeibaar wasmiddel in een oplosbaar plastic omhulsel. 'Hier zitten nog een heleboel interessante mogelijkheden in.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden