Speciaal VN-gezant Patrick Cammaert over zijn missie in Jemen

Generaal-majoor b.d. Patrick Cammaert over zijn missie in Jemen: ‘Het was Russische roulette’

Patrick Cammaert gaf nog geen twee maanden leiding aan een VN-missie in het door burgeroorlog verscheurde Jemen. Het bleek meer dan genoeg tijd om te ondervinden hoe broos het staakt-het-vuren er is. ‘Elke avond hoorden we beschietingen, soms stond het hotel te trillen.’

Jemenitische pro-regeringsstrijders dansen op straat na een overwinning op Houthi-rebellen. Beeld AFP

‘Zes keer ben ik de frontlinies overgestoken. Mijn mensen en ik zijn beschoten, we moesten altijd alert zijn op mijnen en bermbommen. Ik ben echt wel wat gewend. Maar er komt een moment dat het geluk je ontglipt. Er hoeft maar één schutter te zijn met qat (drugs, red.) achter de kiezen, en je hebt het gehad. Het was Russische roulette’.

Generaal-majoor b.d. Patrick Cammaert tijdens een bijeenkomst met Houthi-rebellen in Hodeida. Beeld REUTERS

De Nederlandse generaal-majoor der mariniers b.d. Patrick Cammaert (68) heeft net een gevaarlijke, schier onmogelijke missie in het door een burgeroorlog verscheurde Jemen achter de rug. De man die deelnam aan gevechts- en vredesmissies op de Balkan, in Azië en Afrika, doet vanuit New York telefonisch verslag. Hij keerde afgelopen vrijdag terug naar huis. Bijna terloops maakt hij melding van bedreigingen aan zijn adres, via sociale media, door de terreurgroepen Islamitische Staat en Al Qaida.

Met klem zegt hij dat de risico’s niet de reden waren waarom hij vorige week zijn taak overdroeg aan een Deense generaal. Cammaert was toezichthouder op een staakt-het-vuren tussen Jemenitische regeringstroepen en Houthi-rebellen. ‘Ik heb van meet af aan tegen mijn opdrachtgevers bij de VN gezegd: ik doe het een paar weken. Die afspraak hebben we gemaakt. Uiteindelijk werden het bijna twee maanden.’

Cammaert stond als speciale VN-gezant in Jemen aan het hoofd van een kleine missie waarin de strijdende partijen vertegenwoordigd zijn. De regering wordt militair gesteund door Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, de rebellen door Iran.

‘Volstrekt onrealistisch’

‘Het staakt-het-vuren dat in december werd afgesproken in Stockholm is, om het vriendelijk te zeggen, vaag. Zeker, dat akkoord was een doorbraak, dankzij de VN. Maar het onderschat het diepe, diepe wederzijdse wantrouwen en de haat na bijna vijf jaar burgeroorlog. Het bestand geldt voor de belangrijke havenstad Hodeida, die in handen is van de Houthi’s en omsingeld wordt door regeringstroepen, en enkele nabijgelegen havens aan de Rode Zee. Die zijn cruciaal voor de aanvoer van voedsel, drinkwater en medicamenten. Miljoenen mensen zijn ervan afhankelijk. De humanitaire crisis in Jemen wordt door de VN de ergste ter wereld genoemd.

‘De opdracht was om te zorgen voor terugtrekking van alle zware wapens uit Hodeida en, letterlijk, de weg te effenen voor hulpverlening. Dat moet in fases gebeuren, er waren allerlei data op geplakt. Die bleken belachelijk, volstrekt onrealistisch. De partijen kwamen niet zomaar bij elkaar, ze stelden een hele reeks voorwaarden. Ik moest hen ook apart spreken, vandaar die tochten dwars door de linies in een gepantserde Toyota-landcruiser – nu eens begeleid door regeringstroepen, dan weer door de Houthi’s.’

Twee mannen rijden op een motorfiets door de Jemenitische hoofdstad Sanaa. Ze rijden langs een gebouw dat geraakt is tijdens een luchtaanval die vermoedelijk werd uitgevoerd door de Saudi's. Beeld EPA

‘Paard van Troje’

‘Tweemaal heb ik op de grond gesproken met beide partijen aan tafel, eenmaal op een schip. We spraken een keer in een aftands hotel in Hodeida, een andere keer in een gebombardeerd gebouw in regeringsgebied. In het eerste geval moest ik de regeringsvertegenwoordigers ophalen en terugbrengen. Ze wilden per se reizen in VN-voertuigen en stonden erop dat ze op dezelfde hotelverdieping zouden logeren als ik. Ze waren bang voor aanslagen. Elke avond hoorden we beschietingen, soms stond het hotel te trillen.

‘Toch heb ik gezegd: het staakt-het-vuren houdt stand. Pas als er grond veroverd zou worden aan de frontlijnen, zou ik spreken over een schending. Dat was een rode lijn. Het lokale Hodeida-akkoord moet het begin zijn van een politiek proces dat het hele land omspant, dat mag je niet lichtzinnig dood verklaren.

‘De Houthi’s waren niet erg happig op komst van een regeringsdelegatie, ze waren bang dat ze het paard van Troje zouden binnenhalen. De andere keer durfden de Houthi’s het amper aan om het aangrenzende gebied binnen te gaan, dat in handen is van de regering. Begrijpelijk, want er staat een prijs van miljoenen dollars op hun hoofden. Uitgeloofd door Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten.’

‘Tom Poes, verzin een list’

‘Omdat die bijeenkomsten zo moeizaam tot stand kwamen, stelde ik voor een derde keer in het buitenland met elkaar te praten. Dat wezen beide partijen af: ze hadden toch al gesproken in Stockholm? Ik dacht toen: ‘Tom Poes, verzin een list.’ In de haven van Hodeida had ik een VN-schip zien liggen, de Rescue One. Ik wilde dat lenen, maar stuitte bij de VN op bezwaren: het schip van het Wereldvoedselprogramma (WFP) was niet bedoeld voor politieke besprekingen. Uiteindelijk gaf het hoofd van het WFP persoonlijk toestemming.

‘Toen was de vraag: hoe krijg ik beide partijen op het schip? De Houthi’s stapten op de kade aan boord, maar de regeringsvertegenwoordigers konden niet door Houthi-gebied reizen. Daarom spraken we een ontmoeting op zee af. We pikten zeven man op van twee bootjes, nadat ze dertig kilometer gevaren hadden. Ze waren groen van zeeziekte.

‘Drie dagen lang hebben we aan boord gesproken, begin februari. Het schip was een gouden greep. Je kon niet weglopen. Tussen de besprekingen door zag je de partijen samen qat kauwen op het dek. Daarna scholden ze elkaar weer uit voor rotte vis, maar er ontstond toch een soort verbroedering. Al leidde dat niet meteen tot concrete resultaten. We konden geen overeenstemming bereiken over een van de afspraken in het Stockholm-akkoord: Hodeida zou overgedragen worden aan lokaal veiligheidspersoneel, zoals de politie en de kustwacht. We werden het erover eens de status quo te handhaven, tijdelijk.

Scholieren krijgen les in de buitenlucht in Abs in Jemen. Beeld REUTERS

‘Ook was er onenigheid over de uitwisseling van gevangenen en stoffelijke overschotten van strijders. Eindeloze gesprekken waren het. Ik hamerde erop: laten we ons concentreren op het belangrijkste, namelijk humanitaire hulp. Er mag geen politieke strijd uitgevochten worden over de rug van de lokale bevolking.’

‘Brief aan de paus’

‘Vlak voor de onderhandelingen op het schip had ik een brief geschreven aan de paus. Dat ging als volgt. Ik bezocht een ziekenhuis in Hodeida en zag mensonterende toestanden. Honderden patiënten lagen op de vloer. Doodziek, ondervoed, uitgedroogd. Ik keek in de wanhopige ogen van kinderen en hun gesluierde moeders. Veel mensen hebben me gevraagd naar mijn motivatie om aan de missie te beginnen. Het antwoord ligt in een foto uit The New York Times (Cammaert stuurt een foto van een gesluierde vrouw met een uitgemergeld kind op haar arm, red.).

‘Het idee om de paus aandacht te vragen voor deze gruwelijke situatie, was afkomstig van mijn Italiaanse stafofficier Allessandro. De paus zou later in februari een bezoek brengen aan de Verenigde Arabische Emiraten. In de brief wees ik op de noodzaak om toegang te krijgen tot de Red Sea Mills, reusachtige graansilo’s in regeringsgebied die zo’n 51 duizend ton aan voedsel bevatten – genoeg voor 3,7 miljoen mensen, een maand lang. Helaas moest ik ook melden dat 20 procent van de voorraden vernietigd is door Houthi-mortiervuur. Nog altijd zijn de silo’s door mijnen en gevechten onbereikbaar.

‘De paus heeft voor, tijdens en na zijn verblijf in de Arabische wereld bezorgdheid uitgesproken over de toestand in Jemen. Daarmee heeft hij de aandacht van de internationale gemeenschap gevestigd op de burgeroorlog en de humanitaire ramp. Fantastisch, ik ben de paus dankbaar. Ik hoop hem in een persoonlijke audiëntie over mijn ervaringen te kunnen vertellen. Allessandro zei: ‘Dat gaan we regelen.’

‘Het sterkste wapen’

‘Ik ben iets optimistischer dan bij aankomst in Jemen. De VN-Veiligheidsraad heeft onlangs besloten 75 waarnemers te sturen. ‘Ze moeten onbewapend zijn en geen uniform dragen, net als mijn mensen en ik’, heb ik in New York gezegd. Het sterkste wapen is: geen wapens dragen. Want dan ben je voor niemand een bedreiging.’

Cammaert hoopt dat de strijdende partijen lering trekken uit een boeddhistisch gezegde dat hij hun voorhield. Vrij vertaald: ‘Als je het verleden niet achter je laat, vernietig je de toekomst. Leef voor wat vandaag te bieden heeft, niet voor wat gisteren verloren is gegaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden