Genadige dood

Huisarts Philip Sutorius verstrekte E. Brongersma, voormalig PvdA-senator en boegbeeld van de pedofilie in Nederland, op diens verzoek een dodelijk drankje....

door Geke van der Wal

Eigenlijk is hij er nog steeds beduusd van. Dat hij in deze situatie verzeild raakte. Verdachte in een rechtszaak. Zijn naam afgekort tot S., huisarts te Overveen. 'Mijn hemel, dacht ik steeds, wat is hier aan de hand? Ik heb mij zo eerlijk, open en toetsbaar opgesteld. Ik voelde me slecht behandeld door justitie.'

Philip Sutorius (48) wil zijn verhaal vertellen, 'voor het eerst en voor het laatst'. Hij is dolblij met de uitspraak. 'Het is een erkenning van de rol van de huisarts in dit soort kwesties. Niemand hoeft bang te zijn voor een hellend vlak.'

Niettemin vindt hij het bijzonder vervelend dat er uitgerekend van deze hulp bij zelfdoding een zaak is gemaakt. Het gaat om een bekende figuur, de voormalig PvdA-senator en boegbeeld van de pedofilie in Nederland, E. Brongersma, in wiens nalatenschap bovendien een grote collectie kinderporno werd aangetroffen. 'Als justitie wil vaststellen wat ondraaglijk en uitzichtloos lijden is, dan had men niet deze zaak moeten nemen. Het is moeilijk, ook voor de buitenwereld, om die zaak zuiver te beoordelen.'

Sutorius is sinds 1986 huisarts in Overveen. Brongersma was een van zijn patiënten. Hij overleed op 22 april 1998 nadat hem door de huisarts een dodelijk drankje was verstrekt. Hij was 86 jaar. De man had geen lichamelijke of psychiatrische aandoening, hij leed ondraaglijk en uitzichtloos aan het, voor hem te lang geworden, leven. Vastgesteld door de huisarts, bevestigd door een geconsulteerde tweede arts en door een psychiater.

'Hij kwam op een zeker moment bij me op het spreekuur. We raakten aan de praat, en uit dat gesprek bleek dat hij snakte naar het einde. Al twee jaar lang. Hij dacht dat ik tegen euthanasie was. Hij had namelijk al eens eerder gevraagd om de pil van Drion. Ik zei toen dat die pil niet bestaat, dat zoiets hulp bij zelfdoding zou zijn, waarvoor strikte zorgvuldigheidsregels gelden, en dat ik daar niet zomaar aan kon meewerken. Hij heeft daar uit opgemaakt dat ik ertegen was. Toen hij begreep dat ik hem misschien zou kunnen helpen, viel er een enorme last van hem af, hij zou misschien die genadige dood kunnen krijgen. Het ging toen ook even beter met hem. We hebben vervolgens een periode intensief contact gehad.

'Je moet zelf overtuigd raken van de ondraaglijkheid en uitzichtloosheid van het lijden. Dat moet je zien, horen en voelen, en dan nog eens. Is het misschien tijdelijk? Is er een psychiatrische aandoening die behandeld kan worden? Zou hij een depressie hebben? Als die er niet is, helpen antidepressiva niet. In het begin denk je: ik haal hem er wel uit. Euthanasie komt zo weinig voor, zeker als je het vergelijkt met het aantal vragen dat je erover krijgt. In negen van de tien gevallen is het een vraag om hulp.

'Ik heb alle alternatieven met hem doorgenomen, van het Rosa Spierhuis tot museumbezoek. Maar dat paste niet bij hem. Hij was niet het type voor een bejaardensoos of een kaartclubje. De officier zei ook: ja, meneer zat er toch warmpjes bij, hij woonde in een mooi huis, vol kunst en boeken. Alsof geld gelukkig moet maken. Ik heb zijn wanhoop gezien, ik zag iemand die doodongelukkig was, iemand die leed. Doodop, af, uit, moe, zinloos, dag in dag uit, al jaren.

'Hij had een zeer arbeidzaam leven gehad, was actief op allerlei terreinen geweest, had een uitgebreide vriendenkring onderhouden, met warme vriendschappen. In de loop der jaren was hij op een punt beland waar van dat alles vrijwel niets meer over was. Iedereen om hem heen was dood. Dagelijks werd hij geconfronteerd met een afgrondelijke leegte. Daarbij waren er lichamelijke kwalen die zeer ontluisterend waren, zeker voor hem. Ik kan daar vanwege de vertrouwelijkheid verder niet op ingaan. Hij had geen familie meer, geen vrienden. Hij had niemand met wie hij die leegte kon delen. En het besef dat het alleen maar erger kon worden, maakte het lijden zo slepend.'

- Maar dat geldt voor veel oude mensen.

'Zeker, maar het gaat om deze man, met deze biografie, met die karakterstructuur. Daarom snap ik die angst voor het hellend vlak niet. Ik krijg dagelijks mensen in de spreekkamer die in vergelijkbare omstandigheden zitten, de ene blijft vrolijk, terwijl de ander zwaar lijdt. Ieder mens is anders. Lijden is een persoonlijke, altijd psychische beleving.'

- Speelde de pedofilie ook een rol in dat lijden?

'Ik heb mij voorgenomen daarover niks te zeggen, ik wil niet dat de zaak waar het hier om gaat op die manier wordt beïnvloed. Ik heb het zorgvuldig meegewogen. En dat is echt alles wat ik erover kan zeggen. Alleen dit: ik ben een hulpverlener, geen moralist.'

- De officier suggereerde dat u zich te veel had laten leiden door de sterke persoonlijkheid van Brongersma.

'Waar die man dat vandaan heeft! Ik heb geleerd om me professioneel en onafhankelijk op te stellen, met begrip en respect voor de patiënt. Ik heb bij Brongersma nooit enige druk gevoeld. Dat gebeurt mij ook niet, dat weet ik van mezelf, ik heb genoeg ervaring, ik houd zelf de regie in handen.'

- Toch blijft het raar dat als je dood wil je naar de dokter stapt. Daar zijn dokters toch niet voor.

'We worden er gewoon mee geconfronteerd.'

- U kunt toch nee zeggen.

'Die vraag wordt aan de dokter gesteld. De rol van de huisarts is in de loop der tijd veranderd, de dokter geeft persoonlijke, continue en integrale zorg. Je kunt niet doen alsof je de hulpvraag niet hebt gehoord. Je zult je erin moeten verdiepen. En als je dan op zeker moment vaststelt dat er sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos lijden, gecontroleerd door een tweede arts en door een psychiater, waarom zou er dan geen hulp bij zelfdoding gegeven mogen worden? Dat mag toch in Nederland.'

- Je zou ook kunnen zeggen: zoek zelf maar een oplossing.

'Dat heeft deze man ook geprobeerd, en dat lukte niet. Zelfmoord is gruwelijk, het is gewelddadig en het is heel eenzaam, je weet niet zeker hoe de afloop zal zijn. Deze man was bovendien buitengewoon onhandig, hij is in paniek geraakt. Hij heeft ook heel onhandig dingen aan mij gevraagd, geveinsd dat ie slecht sliep, vroeg om slaappillen. Hij was er allang mee bezig. Hij had thuis boekjes over zelfdoding. Hij was ook iemand die zijn arts met respect en met een geweldige schroom benaderde. Hij heeft mij er al die jaren niet mee belast, omdat hij dacht dat ik ertegen was. Hij is uiteindelijk waardig gestorven, in het bijzijn van een vriend, een huisgenoot en de dokter.'

- Besefte u dat deze zaak anders zou zijn?

'Nee, ik heb niet voor niets gemeld.'

- Maar is dat niet naïef? U had toch kunnen verwachten dat men zou proberen hierop jurisprudentie te maken?

'Misschien, maar ik had meer van dit soort zaken gezien. Het was voor mij wel voor het eerst dat het lichamelijke aspect van het lijden niet op de eerste plaats kwam. Ik ben SCEN-arts (speciaal getrainde, deskundige en onafhankelijke artsen die kunnen worden ingeschakeld als consulent bij verzoeken om euthanasie, red.) en ik ben jarenlang politiearts geweest. Ik zit in een supervisiegroep van artsen en psychiaters die gevallen met elkaar bespreekt. Ik weet dus dat soortgelijke zaken gewoon zijn geseponeerd, misschien omdat de arts het gemakkelijker kon koppelen aan een medische diagnose, zodat de officier groen licht kon geven.

'Ik heb hooguit gedacht dat ik een toelichting zou moeten geven, maar ik hoorde niks, dacht er verder niet meer over en ging over tot de orde van de dag. Vijftien maanden later, in juli 1999, kwam het bericht dat men een gerechtelijk vooronderzoek zou instellen. Als donderslag bij heldere hemel. Vijftien maanden! Verdorie, dat was toch niet zorgvuldig. En vervolgens lieten ze het tot een rechtszaak komen.

'Ik ben er van overtuigd dat na het gerechtelijk vooronderzoek de officier van justitie heeft willen seponeren. Maar de zaak is in het college van procureurs-generaal en met de minister besproken en die hebben gezegd: we gaan vervolgen. Ik denk dat ze tot vervolgen hebben besloten omdat het zo'n heldere, transparante zaak is, waarbij uitermate zorgvuldig is gehandeld en de arts zich zeer toetsbaar heeft opgesteld. Een mooie zaak om een uitspraak te krijgen over wat ondraaglijk en uitzichtloos lijden is.'

De affaire heeft hem behoorlijk aangegrepen. 'Je bent een verdachte geweest. En iedereen praat en schrijft er maar over, ook over zeer intieme dingen van de patiënt, die hij mij in vertrouwen heeft verteld en die bescherming verdienen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden