Interview

Genadeklap voor democratie in Hongkong: ‘Zelfs na Tiananmen was het niet zo erg als nu’

Prodemocratische demonstranten komen samen op het Edinburgh-plein, eind 2019. Het was een jaar van                          grootschalig en gewelddadig protest. 	 Beeld Getty Images
Prodemocratische demonstranten komen samen op het Edinburgh-plein, eind 2019. Het was een jaar van grootschalig en gewelddadig protest.Beeld Getty Images

De Hongkongse democratisering kreeg deze week de genadeklap. 47 oppositieleden zijn aangeklaagd en een hervorming die oppositie vrijwel onmogelijk maakt, werd goedgekeurd. ‘Beijing heeft de klok teruggedraaid’, constateren Emily Lau en Stephen Vines, veteranen in de Hongkongse politiek en journalistiek.

Zeven termijnen zat politica Emily Lau (69) in het Hongkongse parlement, maar nooit eerder voelde ze zich zo bekneld. Veel van haar partijgenoten zijn aangeklaagd, gedetineerd of in ballingschap, en Lau is op haar hoede. ‘Beijing heeft de klok teruggedraaid’, zegt ze. ‘We verliezen onze vrijheden en onze veiligheid. Veel mensen zijn opgesloten, anderen vertrekken. Zoiets is in de afgelopen decennia nooit gebeurd.’

Meer dan dertig jaar werkt Stephen Vines (70) als journalist in Hongkong, en nooit eerder zag hij er zo’n pessimisme. ‘De sfeer is toxisch’, zegt hij. ‘Overal waar je komt, praten mensen over emigreren. Ze maken zich zorgen dat hun kinderen op school geïndoctrineerd zullen worden, en over hun fysieke veiligheid. Ik was hier na Tiananmen (de neergeslagen studentenopstand in 1989, red.), maar zelfs toen was het niet zo erg.’

Lau en Vines zijn veteranen in de Hongkongse politiek en journalistiek, en zagen de opkomst en neergang van China’s unieke enclave met eigen ogen. Was de Hongkongse democratisering al jaren tanend, de voorbije dagen kreeg ze haar definitieve genadeklap. Eerst werden 47 oppositieleden aangeklaagd onder de Nationale Veiligheidswet. Donderdag keurde Beijing een hervorming van het Hongkongse kiessysteem goed, waardoor oppositie zo goed als onmogelijk wordt.

Daarmee is een eind gekomen aan een experiment dat in 1997 begon, bij de overdracht van de Britse kolonie aan China: het experiment van ‘één land, twee systemen’, van een liberale, kapitalistische metropool binnen een communistische eenpartijstaat. Dat had vijftig jaar moeten duren, maar begon na een kleine twintig jaar te haperen. Vorig jaar bracht Beijing het experiment tot stilstand: het vaardigde een Nationale Veiligheidswet uit, waarmee tal van oppositieleden werden uitgeschakeld.

Op het Nationale Volkscongres van afgelopen week werd de onttakeling van het experiment definitief, met een hervorming van het Hongkongse kiessysteem. Dat was sinds 1997 steeds democratischer geworden, maar dat wordt nu teruggedraaid. Beijing krijgt meer controle over de samenstelling van het Hongkongse parlement en het Electoraal Comité, dat de Hoogste Bestuurder kiest. Bovendien kunnen alleen ‘patriotten’ zich nog verkiesbaar stellen, synoniem voor wie loyaal is aan Beijing.

Oprechte hoop

Het begon nochtans hoopgevend in 1997. Veel Hongkongers waren sceptisch, maar gaven het experiment een kans. ‘De Chinese leiding deed uitermate zijn best om te tonen dat niets zou veranderen, dat de vrijheid niet zou verminderen en dat – zoals oud-leider Deng Xiaoping zei – Hongkong bestuurd zou worden door Hongkongers’, aldus Vines. ‘Mensen wilden dat graag geloven, er was een oprechte hoop dat China zich aan zijn beloftes zouden houden.’

De eerste jaren gaf Beijing zijn autonome dochter veel ruimte, en vond een geleidelijke democratisering plaats. ‘Het was geen paradijs, maar mensen voelden zich vrij’, zegt Lau, die parlementslid en voorzitter van de Democratische Partij was. ‘Beijing was aan de macht, maar begreep hoe het Hongkong best kon laten renderen, voor zichzelf en voor ons. Het gaf de lokale politici vertrouwen. Velen in het prodemocratische kamp waren best tevreden.’

In 2010 deed Lau’s partij nog goede zaken met de Chinese president Hu Jintao, die het Hongkongse parlement vijf extra direct verkozen zetels toestond. Daarmee was het parlement voor iets meer dan de helft democratisch verkozen. Uiteindelijk had algemeen stemrecht moeten volgen, maar in 2014 kwam Beijing op die belofte terug. Dat leidde tot protesten en verzet van de Hongkongse oppositie. ‘Daarna is Beijing nooit meer met ons in dialoog gegaan’, zegt Lau. ‘Dat was hún keuze.’

Emily Lau: 'Ook mensen die geen geweld gebruikten worden gearresteerd en opgesloten.' Beeld Getty Images
Emily Lau: 'Ook mensen die geen geweld gebruikten worden gearresteerd en opgesloten.'Beeld Getty Images

Hardere lijn

De ommekeer van Beijing wordt vaak gelinkt aan het aantreden van partijvoorzitter en president Xi Jinping in 2012. ‘Hij voerde een hardere lijn op het Chinese vasteland, en dat had een impact op Hongkong’, zegt Vines. ‘Beijing gedroeg zich steeds assertiever, en begon een grote rol te spelen in de internationale politiek. Het begon te denken: waarom blijven we eigenlijk die vervelende plek in eigen land verdragen, die weigert in de pas te lopen?’

Die assertiviteit hangt samen met de spectaculaire economische groei, en de opkomst van alternatieve zakencentra in Shanghai en Shenzhen. Het aandeel van Hongkong aan het Chinese nationaal inkomen daalde van 18 procent in 1997 naar 3 procent in 2018. Hongkong speelt nog steeds een belangrijke rol als financiële hub, maar die is niet langer onontbeerlijk voor Beijing. Het is makkelijker de kip met gouden eieren te slachten als je een hele kippenren vol hebt.

Het leidde tot een eerste confrontatie in 2014, toen demonstranten maandenlang pleinen en straten bezetten uit woede over de verbroken belofte van algemeen stemrecht. De acties bloedden dood maar vormden een opmaat naar de protesten van 2019, die veel grootschaliger en gewelddadiger waren. Achteraf vragen sommige Hongkongers zich af of het gebruik van geweld geen strategische fout was. Het gaf Beijing een excuus om harder in te grijpen.

‘Ik ben nooit een voorstander geweest van geweld’, zegt Lau. ‘En het is heel betreurenswaardig dat de hele maatschappij nu de gevolgen daarvan draagt. Anderzijds gooit Beijing wel makkelijk iedereen op één hoop. De mensen die geweld gebruikten, waren niet van mijn partij, maar dat maakt niet uit. Ze worden ook gearresteerd en opgesloten. Beijing is duidelijk niet geïnteresseerd in de feiten.’

Ook volgens Vines was de echte reden voor Beijings machtsgreep niet het geweld, maar de districtsraadsverkiezingen van november 2019, die overweldigend werden gewonnen door prodemocratische partijen. ‘Toen drong in Beijing het besef door dat als er echt verkiezingen zouden worden gehouden, ze niet in staat zouden zijn om die te controleren’, zegt hij. ‘Beijings ingreep werd niet uitgelokt door geweld, maar door verkiezingen. Maar dat kun je natuurlijk niet zeggen.’

Stephen Vines: 'De vrijheid van meningsuiting is gekrompen naar het niveau van de begindagen van het koloniale regime.’ Beeld Getty Images
Stephen Vines: 'De vrijheid van meningsuiting is gekrompen naar het niveau van de begindagen van het koloniale regime.’Beeld Getty Images

Teruggang

Na 24 jaar is de democratisering in Hongkong nu tenietgedaan: Beijing zwaait de scepter, de oppositie is machteloos. ‘De situatie is significant erger dan in 1997’, zegt Vines. ‘De democratie hier was altijd beperkt, maar we hadden veel vrijheid. Nu hebben we geen democratie meer, maar ook onze vrijheid vermindert. Er is controle op scholen en op ambtenaren, en de vrijheid van meningsuiting is gekrompen naar het niveau van de begindagen van het koloniale regime.’

Veel Hongkongers houden zich gedeisd uit angst voor repressie uit Beijing, maar tegelijk duiken er nieuwe manieren van oppositie op. Zo kochten veel Hongkongers vorige week ananassen uit Taiwan, die sinds een Chinese boycot als verzetssymbool gelden. Anderen kwamen bijeen bij de rechtbanken waar oppositieleden voorkwamen. En onder de brug van Wan Chai, waar oude vrouwen traditionele voodoopopjes verkopen, stond een lange rij om stilzwijgend politici te vervloeken.

Het toont volgens Lau en Vines dat Beijing dan wel de politieke controle mag hebben overgenomen, maar de bevolking geenszins heeft overtuigd. En dat hen mogelijk nog een lange strijd te wachten staat. ‘Hongkongers hebben ervaren hoe het is om in vrijheid te leven, en ze weten wat hen wordt afgenomen’, zegt Vines. ‘Je ziet nu geen demonstraties, maar dat betekent niet dat mensen de situatie accepteren. Ze hebben de hoop nog niet helemaal opgegeven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden