Genade voor recidivisten in Californië

Drie veroordelingen was vanzelf levenslang in Californië. De cellen puilden uit en de wet is afgezwakt. De eerste gevangenen zijn weer vrij. 'Een geschenk van de kiezers.'

LOS ANGELES - De Daily Planet in de Californische stad Fresno was een favoriet restaurant van Kimber Reynolds en haar broer Michael. Op 30 juni 1992 was zij er met een schoolvriend.


Op de parkeerplaats waren twee drugsverslaafden van plan om haar te beroven. Het liep anders. Hoewel de 18-jarige Kimber zich niet verzette, werd ze door 54 kogels getroffen. 's Nachts ging de telefoon bij Michael, toen 20 jaar. Het zusje met wie hij een hechte band had, lag in coma. Ze stierf kort daarna.


Een van de daders werd door de politie doodgeschoten tijdens een vuurgevecht. De ander werd later gepakt. Hij ontkende. Het viel niet te bewijzen dat hij de trekker overhaalde. De man was al vaker veroordeeld; dit keer kreeg hij 9 jaar cel.


'Dat was het maximum voor medeplichtigheid', zegt Reynolds. Hij is nu 43 jaar, heeft een intense blik, en werkt als advocaat ten zuiden van Los Angeles. 'Krankzinnig. Hoe kón dit?'


Naast de moord op de 12-jarige Polly Klaas (in 1993) was de geruchtmakende dood van Kimber een reden waarom de Amerikaanse staat Californië zijn strafwetten in 1994 aanscherpte. Met succes maakten Michael en zijn vader zich sterk voor een fermere aanpak van repeat offenders, recidivisten; Californië ging voorop in de trend van zwaarder straffen voor herhaaldelijk wangedrag.


Sinds vorig jaar is de moord op Kimber terug in het collectieve bewustzijn. Want de aanscherping is negentien jaar later ten dele ongedaan gemaakt. Na een hooglopend debat, waarin de namen van Polly en Kimber wederom klonken, besloot een meerderheid in Californië dat de wet op de 'Three Strikes', de automatische straf van 25 jaar tot levenslang bij een derde misdrijf, te draconisch was. De wet werd in november teruggedraaid.


Drie keer misslaan is uit

De term three strikes (drie slagen) verwijst naar het honkbal; drie keer misslaan en je bent uit. In 1994 was de tijd rijp om de honkbalmetafoor op het strafrecht toe te passen. De erfenis van de jaren zeventig - milde strafmaten en begrip voor de dader - werd afgeworpen. Zoals Michael Reynolds zegt: 'Het doel was om monsters weg te stoppen.'


De meningen verschillen over de vraag of Three Strikes de oorzaak was, maar de gevangenissen raakten overvol: op hun toppunt in 2010 draaiden ze op 175 procent van de maximale capaciteit. En in de cellen speelden zich mensonterende taferelen af. Geweld, drugsgebruik, bendevorming, vervuiling en de opsluiting van mentaal gestoorde criminelen veroorzaakten schandalen.


Al dat opsluiten was ook te duur, zeker in magere economische tijden. Op de dag dat vorig jaar een linkse Democraat als gouverneur werd gekozen, werd de juridische schaal bijgesteld. Een derde 'strike' betekent alleen 'uit' als de eerste twee én de derde overtreding 'serieus of gewelddadig' zijn. Rechters hebben meer ruimte gekregen om zelf de strafmaat te bepalen.


Door de herziening van Three Strikes krijgen sommige veroordeelden bovendien een tweede kans. Maar alleen indien zij achteraf gezien, onder de nieuwe regels, hun maximale straf al hebben uitgezeten.


Op vrije voeten

De eerste veroordeelde criminelen zijn vorige maand op vrije voeten gesteld. Pedro Marin had zich vanaf de jaren tachtig onophoudelijk tussen de gevangenis en de drugshandel bewogen. Marihuana, cocaïne, heroïne - hij deed alles om het in handen te krijgen, maar was de politie zelden te slim af.


Nadat hij voor de zoveelste keer werd opgepakt wegens diefstal om zijn verslaving te voeden, kreeg hij levenslang onder de Three-Strikeswet. 'Ik was kapot', zei hij op een radio-station.


Omdat zijn derde misdrijf niet met geweld gepaard ging, ging hij vorige maand alsnog vrijuit onder de herziene regelgeving. 'Ik breng veel tijd door met familie', vertelde Marin. 'Ik wil een oom zijn voor mijn neefjes. Ik wil een positieve rol spelen.'


Met een bevolking van bijna vier miljoen is de stadsregio L.A. het drukste rechtsgebied van Californië (38 miljoen inwoners). Geweld en de drugshandel terroriseren nog altijd complete wijken en bevolkingsgroepen, zoals de politieserie Southland laat zien.


Anders dan elders in de staat is er in L.A. voor gekozen alle Three-Strikeszaken door één rechter te laten afhandelen. Zo kan er bij het Hof van beroep consequent één lijn worden getrokken.


Als gevolg heeft de goedmoedige rechter William Ryan hoge stapels papier op zijn bureau liggen. Het komende jaar zal hij druk zijn met de beoordeling van de smeekbeden uit de gevangenissen. 'Ik aanvaard elke petitie', zegt Ryan tijdens een ontmoeting in zijn kantoor, waar portretten van de oud-presidenten George Washington en Abraham Lincoln over zijn schouder kijken. 'Met een krijtje op een servet, via e-mail of per fax: alle verzoeken worden serieus genomen.'


Sinds het referendum heeft hij in enkele maanden al meer dan duizend aanvragen ontvangen, van advocaten of gevangenen zelf. 'Iedereen wil weg', zegt de rechter. Van de aanvragen maken er zeventig geen kans vanwege wangedrag achter de tralies of omdat de gedetineerde is veroordeeld voor moord. Ook zij die vóór hun derde 'slag' veroordeeld zijn wegens verkrachting of kindermisbruik kunnen geen nieuwe kans krijgen.


Maar aan driehonderd veroordeelden is een hoorzitting beloofd, terwijl 150 hun aanvraag opnieuw moeten indienen omdat er iets mis mee was.


Tijdens een zitting van een uur schenkt Ryan twee mannen hun verloren gewaande vrijheid. De veroordeelden zijn afwezig; vervoer uit de gevangenis is kostbaar en ingewikkeld. Hun advocaten betogen dat ze lessen hebben geleerd, hun levens hebben gebeterd, God hebben gevonden en klaar zijn voor een terugkeer in de samenleving. 'Mee eens', oordeelt Ryan.


Zwendelaars

Tijdens de zitting wijst hij de officier van justitie en de advocaten erop dat zwendelaars adverteren op het internet: 'Voor vijfhonderd dollar hebben wij je in een paar dagen vrij!' Ryan vraagt de juristen om alert te zijn. 'Zo werkt het niet', dondert hij.


Gevraagd of hij al klachten heeft ontvangen van afgewezen recidivisten, betrekt het gezicht van de rechter. 'Dat zou wat zijn. Dit is een geschenk van de kiezers. Een daad van genade.'


De verandering van Three Strikes werd aangezwengeld door een groep studenten rechten van Stanford University. Zij ontdekten de afgelopen jaren dat zo'n vierduizend mensen vanwege onschuldige overtredingen levenslang hadden gekregen. De studenten vochten voor gevangenen die ten onrechte waren veroordeeld, door onzorgvuldigheid van de aanklagers of omdat nieuw bewijs naar andere daders wees. Ze kregen 26 gevangenen vroegtijdig vrij.


Oud-studente Emily Gavin vatte op de lokale televisie samen hoe het denken over Three Strikes in Californië was omslagen. 'Schokkend hoe er elke keer een aanklager of rechter moet zijn geweest die, hup, levenslang gaf voor winkeldiefstal.'


The New York Times noemde Three Strikes vorig jaar 'een wreed, Kafka-achtig systeem'. Daarin wordt een uitzonderlijk groot aantal mentaal-gestoorde criminelen gevangen gehouden, vaak zonder afdoende juridische bijstand. Juist voor deze niet-toerekeningsvatbaren - toch al de kwetsbaarste groep in het Amerikaanse recht - was Three Strikes een ramp.


Het Hooggerechtshof greep in 2010 in. De staat werd opgedragen het gevangenissysteem te hervormen en de gezondheidszorg voor gedetineerden te verbeteren.


De afzwakking van Three Strikes past dus in een trend. Maar rechter Ryan zegt dat de nieuwe regels een zwak punt kennen. Niets is op schrift gesteld over de begeleiding van vrijgekomen oud-criminelen. 'Daar zijn veel rechters niet blij mee', zegt hij. 'Maar het is aan het parlement om met noodwetgeving te komen, zodat die mensen in de gaten worden gehouden na hun vrijlating.'


Gevangeniscultuur

Michael Reynolds: 'Je kunt er op wachten tot de eerste vrijgelaten kerel weer het verkeerde pad op gaat. Je stelt mensen in vrijheid die alleen een gevangenisgeniscultuur kenden. Onschuldige mensen zullen sterven.'


Maar het grootste probleem is niet het gebrek aan supervisie, vindt Reynolds. Het probleem is volgens hem dat de kiezers de Three Strikes-regels verkeerd begrepen.


De gemiddelde recidivist had geen twee maar vijf eerdere veroordelingen achter de rug, meestal vanwege geweldpleging. Reynolds beklemtoont dat een kleine groep zware criminelen veruit de meeste misdrijven pleegt. Voor hen was Three Strikes bedoeld en hij vreest dat zij nu op vrije voeten komen.


Sinds Three Strikes in werking trad, kwamen er geen twintig nieuwe gevangenissen, zoals werd gevreesd, maar twee. Bovendien, zegt Reynolds, loopt de groei van de gevangenispopulatie in Californië niet uit de pas; een meevaller gezien de doemscenario's uit 1994. Zeventien andere staten in de VS sluiten meer mensen op, blijkt uit cijfers van het Public Policy Institute.


Over de zin van Three Strikes blijven de Californiërs verdeeld. De vrijgelaten Pedro Marin neemt in dat debat een onverwachte positie in. Hij zegt dat Three Strikes cruciaal voor hem was. Vanzelfsprekend is hij blij met zijn nieuwe vrijheid. Maar pas toen hij 'voorgoed' de cel in ging, besefte hij hoeveel mensen hij in gevaar had gebracht en pijn had gedaan. Het woord 'levenslang' bracht hem tot bezinning, aldus Marin.


Risico

Elke vrijlating brengt een risico met zich mee, zegt rechter Ryan. De nieuwe regels geven hem ruimte om iemand vrij te spreken indien er 'geen onredelijk risico voor de openbare veiligheid' bestaat. Alleen zij met een glanzende, geweldsloze gevangenis-cv maken dan ook een kans.


Hij wijst naar de stapel smeekbeden: 'Als een van deze mensen opnieuw toeslaat, komen de media en de nabestaanden bij mij verhaal halen.'


William Ryanrechter in Los Angeles

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden