Gemeenten zien niks in bed-, bad- en broodregeling

Van alle illegalen in Nederland vormen de bed-, bad- en broodasielzoekers slechts een kleine groep. Gemeenten merken dat individuele begeleiding het best werkt. Kan dat nu nog wel?

Een vluchteling in de bed-, bad- en broodopvang aan de Zilverstraat in Den Haag probeert met lakens en doeken wat privéruimte af te bakenen.Beeld Freek van den Bergh

'Dit is onuitvoerbaar', klinkt het uit Groningen. Utrecht: wij zetten mensen niet op straat. Deventer, Leiden, Haarlem en een reeks andere gemeenten laten hetzelfde geluid horen. Het woensdag gesloten kabinetsakkoord over de bed-, bad- en broodregeling valt slecht bij gemeenten.

Grote steden geven donderdag duidelijk aan de huidige regeling niet te zullen stopzetten, zoals het kabinet wil. Tegen een verontruste Amsterdamse gemeenteraad zegt burgemeester Eberhard van der Laan: 'Ik stond voor bed, bad en brood, en ik sta er nog steeds voor. Daar helpt geen brief van welk kabinet dan ook mij van af.'

Vijf grote steden (Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Den Haag, Eindhoven) gaan in de kabinetsplannen opvang van 'een aantal weken' bieden die moet leiden tot vrijwillige terugkeer. Rijkelijk kort, vindt Jozias van Aartsen, burgemeester van Den Haag: 'Maatwerk lever je niet in enkele weken.'

'Onpraktisch'

Ahmed Aboutaleb, burgemeester van Rotterdam, ziet het akkoord als een steuntje in de rug van het door hem gevoerde beleid. Daardoor, zei hij in televisieprogramma Pauw, zijn uit Rotterdam 40 procent van de uitgeprocedeerde asielzoekers vrijwillig vertrokken. Aboutaleb en Van der Laan zeggen het akkoord eerst beter te willen bestuderen voor ze uitgebreider reageren.

Bij de andere gemeenten heerst vooral wrevel over de mogelijkheid financiële sancties op te leggen aan gemeenten die doorgaan met het bieden van bed, bad en brood. De VNG, de Vereniging Nederlandse Gemeenten, noemt het bij monde van een woordvoerder een 'zeer onwenselijke inperking' van de gemeentelijke autonomie.

'Dit kan niet waar zijn', stelt Jos Wienen, burgemeester van Katwijk en voorzitter van de VNG-commissie voor asielzaken: 'Het kabinet dreigt gemeenten bij overtreding te korten op het geld voor inburgering. Maar inburgering gaat over iets heel anders.'

Met het besluit om de begeleiding op weg naar uitzetting te intensiveren is Wienen tevreden, maar hij noemt het onpraktisch dat die opvang in de toekomst beperkt wordt tot vijf gemeenten. 'Je moet mensen niet het halve land doorsturen.'

'Geen rust en stabiliteit'

Grootste probleem van de kabinetsplannen, zegt de VNG, is dat ze mensen geen rust en stabiliteit bieden. De opvang in de grote steden wordt in het nieuwe plan snel en overhaast, en een doorverwijzing naar vertrekcentrum Ter Apel hangt vanaf het begin als een 'dreigement' in de lucht. Wienen: 'Het doel is mensen tot het inzicht te brengen dat ze moeten vertrekken. Dat kan alleen in een veilige omgeving. Dus moet je rekenen in maanden, niet weken.' De VNG zegt te vrezen dat papierloze asielzoekers zich anders niet eens zullen melden en zullen verdwijnen in de illegaliteit.

Bij Bernt Schneiders, naast burgemeester van Haarlem ook voorzitter van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters, roept het akkoord meer vragen op dan dat het beantwoordt. Hij geeft een voorbeeld. 'Het verbod op bed, bad en brood staat op gespannen voet met de zorgplicht die gemeenten moeten bieden onder de nieuwe WMO (Wet maatschappelijke ondersteuning, red.).' Schneiders constateert dat gemeenten tot op heden meestal voorrang geven aan de WMO. Hij hoopt dat de Raad van State, waarvan de uitspraak op 11 mei verwacht wordt, uitsluitsel zal geven.

Bernt Schneiders, burgemeester van Haarlem.Beeld ANP

Het echte probleem

Ondertussen blijft het echte probleem - wat te doen met uitgeprocedeerde asielzoekers die niet terug kunnen of willen - volgens Wienen onopgelost. Dus blijft het gemeentelijke beleid overeind, zegt hij. 'Als mensen op straat dreigen te creperen, vangen we ze op.'

Schneiders vult aan: 'De PvdA zegt, opmerkelijk, dat burgemeesters altijd kunnen besluiten iemand op te vangen. Als dat zo is, zullen burgemeesters daar onder verwijzing naar de openbare orde gebruik van maken, en werkt dat hele akkoord niet.'

De VNG vindt het kwalijk dat ze niet eerder bij de kabinetsbesprekingen betrokken is, en dringt aan op een spoedig gesprek.

Van Aartsen: lichtpuntjes

De Haagse burgemeester Jozias van Aartsen ziet 'drie lichtpuntjes en twee behoorlijke donderwolken' boven het akkoord van VVD en PvdA. Positief: het Rijk belooft daadwerkelijk geld aan de gemeenten voor bed, bad en brood, 'al mag de financiering niet afhangen van het succes van terugkeer, zoals het kabinet nu zegt.' Ook positief: het 'gat' wordt kleiner tussen de gemeenten en uitzetcentrum Ter Apel. Vooral tevreden is Van Aartsen dat er meer geld komt voor terugkeerprojecten.

De donderwolken: het Kamerdebat en de uitspraak over bed, bad en brood van de Raad van State op 11 mei. 'Het is een en al opgewondenheid en zenuwen in alle kwartieren. Laten we er rationeel mee omgaan.'

De burgemeester van Den Haag, Jozias van Aartsen.Beeld ANP

Bed, bad en brood richt zich op kleine groep

Van alle illegalen in Nederland zijn de uitgeprocedeerde asielzoekers slechts een klein deel. Niemand weet precies hoeveel illegalen er zijn. Het ministerie van Veiligheid en Justitie gaat uit van 100duizend personen zonder verblijfsvergunning. Velen van hen zijn buiten de asielprocedures om het land ingekomen en daarna ondergedoken in anonimiteit, waar zij op zichzelf zijn aangewezen.

De groep om wie het nu gaat heeft wel asiel aangevraagd, maar vergeefs. Vaak diverse keren. Daarna konden zij niet meer terecht in het asielzoekerscentrum. Sommigen belandden op straat, anderen eerst in een uitzetcentrum, waar de overheid hen twaalf weken de tijd geeft om de terugkeer te regelen. Als dat niet lukt omdat de vluchteling of het vaderland niet meewerkt staat de vluchteling daarna alsnog op straat.

Deze uitgeprocedeerden groeperen en manifesteren zichzelf de laatste jaren steeds nadrukkelijker. Het gaat om hooguit enkele duizenden personen die de overheid om onderdak en eerste levensbehoeften vragen. Over de wenselijkheid hiervan ontstond het afgelopen jaar grote onduidelijkheid. Veel gemeenten begonnen ermee, om te voorkomen dat mensen op straat gaan zwerven, maar het kabinet verzette zich. Vooral de VVD vreesde een wildgroei aan gemeentelijke voorzieningen, zonder strikte toelatingsvoorwaarden.

Die voorwaarden komen er nu wel. VVD en PvdA hebben besloten dat het Rijk een voorziening biedt, mits de vluchteling 'oprecht en aantoonbaar' bereid is mee te werken aan zijn terugkeer. De opvanglocaties in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Eindhoven staan open voor alle uitgeprocedeerden, maar wie niet binnen enkele weken bereidwillig is om het land te verlaten, wordt alsnog op straat gezet en moet zichzelf zien te redden. Als voorbeeld geldt de Rotterdamse Pauluskerk, die enerzijds ruimhartig opvang biedt en anderzijds behoorlijke druk uitoefent op de vreemdelingen. Met enige succes: 30 procent van de gasten in de Pauluskerk ging terug naar huis, tegen slechts 10 procent in andere opvanglocaties.

Wie na enige bedenktijd wél meewerkt, komt weer terecht in het uitzetcentrum. Maar de verblijfstermijn van twaalf weken die daar nu nog geldt, wordt minder hard: voor wie niet kan worden uitgezet maar wel aantoonbaar meewerkt, blijft de opvang ook na die tijd open. Als terugkeer uiteindelijk echt onmogelijk blijkt, buiten de schuld van de vluchteling om, krijgt die alsnog een verblijfsvergunning.

VVD en PvdA hopen het asielbeleid daarmee 'zo sluitend mogelijk' te hebben gemaakt. Het zal niet kunnen voorkomen dat nog steeds mensen buiten het zicht van de overheid belanden.

Raoul du Pré

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden