Gemeenten geven graag gratis geld uit

Als Rijk en gemeenten hun takenpakket en de uitvoering ter discussie gaan stellen, kunnen zij beter beleid voeren met minder geld, meent Carl Koopmans....

Het Rijk wil flink bezuinigen, ook op gemeenten. Dat is heel goed mogelijk, want Rijk en gemeenten verspillen geld door tegen elkaar in te werken. Efficiëntere besteding van gelden is mogelijk mits partijen anders gaan samenwerken. Gemeenten kunnen met systeeminnovaties tegelijk professioneler werken en geld besparen. De crisis moet worden gebruikt om paradigma’s over wat de overheid wel en niet dient op te pakken, te doorbreken. Als taboes nu niet sneuvelen, sneuvelen ze nooit.

Voorbeelden van geldverslindend beleid zijn er genoeg en tonen aan dat het ook anders kan. Een voorbeeld is de wijze waarop een taakverdeling tot stand komt. Rijk en gemeenten zijn er een kei in om elk probleem tot het hunne te maken. En dus breiden zij hun takenpakket telkens uit.

Zo pleitte de Rotterdamse wethouder Dominic Schrijer onlangs voor ‘werkloosheidsvrije wijken’ (Voorpagina, 12 januari). Iedereen met een uitkering krijgt een baan, een leerwerkplek of vrijwilligerswerk aangeboden. Werklozen die dit niet accepteren, verliezen hun uitkering. Schrijer zegt dat het geen Melkertbanen zijn, maar die schijn wekken ze wel. Voornemens om uitkeringen van onwilligen te korten, zijn eerder aangekondigd maar lijken nooit te lukken.

Het is echter rijksbeleid dat de problemen aan de onderkant van de arbeidsmarkt veroorzaakt. Het minimumloon en de ‘wig’ tussen netto-lonen en loonkosten maken werknemers onaantrekkelijk voor bedrijven. En uitkeringen die niet veel lager zijn dan lonen maken werken onaantrekkelijk voor werklozen. Dit beleid wordt gevoerd met de beste bedoelingen, maar werkt averechts.

De oplossing is niet meer beleid van gemeenten, maar minder beleid van het Rijk: minder belasting op lage inkomens, afschaffing van het minimumloon en een lagere bijstandsuitkering met ruime mogelijkheden om bij te verdienen. Soms is dat zielig, maar eeuwig werkloos zijn, is ook niet goed. Voor schrijnende gevallen is er de bijzondere bijstand.

Ook de woningmarkt is vastgelopen door goed bedoeld overheidsbeleid. Lage huren, huurtoeslag en hypotheekrenteaftrek jagen de vraag naar woningen op. Gemeenten willen aan die vraag voldoen door woningen te bouwen, maar lopen tegen het restrictieve grondbeleid van het Rijk aan. Daardoor ontstaan tekorten. Het recept is al jaren bekend: de hypotheekrenteaftrek geleidelijk afschaffen, de huren stap-voor-stap liberaliseren en meer ruimte voor woningbouw. Dat laatste is ook nog goed voor de bouwsector, de betaalbaarheid van koopwoningen en de gemeentefinanciën.

Tenslotte gaat het ook bij de infrastructuur vaak mis. Gemeenten toetsen investeringen niet intensief op doelmatigheid. Van de Noord-Zuidlijn is pas in 2009 een kosten-batenanalyse gemaakt. Bij buslijnen, bruggen en verkeersplannen gebeurt dat helemaal niet. Bij het Rijk is gebleken dat een goede toets veel geld kan besparen. Zo zijn de hsl-Oost en de Zuiderzeelijn niet doorgegaan omdat de kosten groter bleken dan de baten. Met een goede toets was ook het Noord-Zuidlijn debacle waarschijnlijk voorkomen. En de Noord-Zuidlijn is het topje van een ijsberg van onrendabele gemeentelijke projecten.

Wat is hier de oorzaak van? Het grootste deel van het geld dat gemeenten besteden, komt van het Rijk en is voor gemeenten ‘gratis’: hun burgers dragen niet de nadelen van de bijbehorende belastingheffing. Gemeenten steken veel energie in het binnenhalen van zoveel mogelijk rijksgeld. Onder deze omstandigheden kan geen sprake zijn van een gezonde democratische afweging op lokaal niveau. Dit probleem kan worden verkleind door de eigen belastingbasis van gemeenten te vergroten.

Deze voorbeelden tonen aan dat een herijking van taken en bevoegdheden veel winst oplevert. Een heroverweging van uitgaven bij gemeenten is nog meer nodig dan bij het Rijk. Het uitgangspunt moet zijn dat gemeenten niet verantwoordelijk zijn, totdat bewezen is dat gemeentelijk beleid de beste oplossing is.

Het begrip innovatie wordt vaak gekoppeld aan technische snufjes. Maar het slaat ook op de taken en werkwijze van Rijk en gemeenten. Zij moeten de aandacht op systeeminnovaties gaan richten. Als Rijk en gemeenten bereid zijn het eigen takenpakket en de wijze van uitvoering ter discussie te stellen, en te komen tot nieuwe arrangementen tussen overheid, bedrijven en burgers, kunnen zij beter beleid voeren met minder geld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden