Gemeenschapsdenken kan ook zonder spruitjeslucht

Het conservatieve gemeenschapsdenken van Balkenende wordt vaak teruggevoerd op de Amerikaan Etzioni. Deze lezing bestrijdt Paul van Seters, die Etzioni omschrijft als een progressieve communitarist....

Evelien Tonkens schreef op 29 november in Forum over de rol van het gemeenschapsdenken bij de kabinetsformatie. Zij verwees daarbij naar ‘de dominantie van het conservatieve gemeenschapsdenken van communitaristen als Balkenende en zijn Amerikaanse leermeester Etzioni’. Deze zin bevat twee dwaalsporen. Etzioni is een uitgesproken progressieve communitarist en, anders dan Tonkens suggereert, is het gemeenschapsdenken niet het monopolie van Balkenende.

Tonkens reageerde op twee verrassende bijdragen op de opiniepagina’s van de Volkskrant en NRC Handelsblad van 25 november jl. In de Volkskrant zag H.J. Schoo het gemeenschapsdenken als basis van een centrum-linkskabinet van CDA, PvdA, plus een derde partij, hetzij SP hetzij ChristenUnie. Veel verder ging Gabriël van den Brink in NRC Handelsblad, die het gemeenschapsdenken aanmerkte als verbindend element voor een kabinet van CDA, SP, Partij voor de Vrijheid (Wilders), ChristenUnie, en Partij voor de Dieren.

Deze opvallende herwaardering voor het gemeenschapsdenken bewijst dat dit gedachtengoed inderdaad niet langer wordt beschouwd als het monopolie van Balkenende of het CDA. Dat is van belang, omdat Balkenende sinds het door hem in augustus 2002 gelanceerde debat over waarden en normen aan het gemeenschapsdenken een uitgesproken conservatieve invulling heeft gegeven (‘fatsoen moet je doen’). Door commentatoren is dat gemeenschapsdenken dan ook vaak geassocieerd met spruitjeslucht en tegeltjeswijsheden.

De vraag is echter of Schoo en Van den Brink zelf voldoende aandacht hebben voor de progressievere kanten van het gemeenschapsdenken. Daarvan gaven hun beschouwingen in elk geval weinig blijk. Het gevaar van een communitaristisch kabinet à la Schoo of Van den Brink is dan ook dat zo’n kabinet de politieke bijziendheid van de afgelopen verkiezingscampagne slechts versterkt. Nederlandse politiek gaat voortaan over voedselbanken, pensioenen en de zorg, niet over Darfur, klimaatverandering en de EU.

Bij gemeenschapsdenkers groeit echter het besef dat door de globalisering ons blikveld steeds groter wordt, niet kleiner – dat de blik daarom naar buiten moet worden gericht, niet naar binnen. Globalisering dwingt bovendien steeds meer de wereld als zodanig als een bijzondere gemeenschap te beschouwen. Dit progressieve gemeenschapsdenken blijkt het centrale thema in het recente boek van Etzioni, From Empire to Community.

In dit boek zet Etzioni zich af tegen zowel conservatieve als liberale opvattingen over internationale betrekkingen. In plaats daarvan bepleit hij een publieke filosofie die hij omschrijft als een ‘internationale vorm van communitarisme’. Hij schetst de mondiale normatieve synthese van kernwaarden die zich momenteel ontwikkelt uit meerdere dialogen tussen oosterse en westerse beschavingen. Volgens hem weerspiegelt dit een trend waaraan hij refereert als de opkomst van een ‘transnationale gemeenschap’ of ‘nieuwe mondiale samenleving’.

In het verlengde hiervan signaleert Etzioni een proces dat mensen uit verschillende regio’s van de wereld in staat stelt elkaar moreel te begrijpen ten aanzien van specifieke kwesties: ‘Die kwesties variëren van waarden die de drijvende krachten vormen achter de beweging om landmijnen uit te bannen, tot de poging om de opwarming van de aarde te beteugelen, de veroordeling van kinderpornografie, en het verzet tegen de invasie van soevereine landen.’

De kern van Etzioni’s gemeenschapsdenken is het idee van een ‘morele dialoog’. Er is sprake van een morele dialoog wanneer een groep mensen een proces aangaat van oordeelsvorming over de waarden die hun levens zouden moeten sturen’. In de nieuwe mondiale samenleving zijn die morele dialogen niet langer voornamelijk intranationaal, maar in toenemende mate transnationaal. Daarmee is Etzioni’s boek vooral een reflectie op de voortgaande globalisering van waarden en normen.

De creatieve bijdragen van Van den Brink en Schoo hebben de verdienste het gemeenschapsdenken serieus te nemen. Het commentaar van Tonkens illustreert het gevaar dat men dit gemeenschapsdenken vervolgens vooral afficheert als ‘conservatief’. Informateur Rein Jan Hoekstra heeft deze stukken vast uitgeknipt voor zijn formatiedossier. Als hij inderdaad tot de slotsom komt dat het gemeenschapsdenken het cement kan vormen voor een nieuw kabinet, moet hij niet alleen kijken naar de conservatieve elementen in het gemeenschapsdenken, maar ook het werk van progressieve communitaristen als Etzioni en anderen in zijn overwegingen betrekken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden