Gelukzoeker

Fenomeen Amélie Nothomb koesterde warme herinneringen aan haar jeugd in Japan, maar haar terugkeer in 2012 liep uit op een deceptie. Daarover gaat haar laatste boek.

Op foto's verschijnt Amélie Nothomb (1966) steevast met bleke huid en felrode lippen, vaak met een zwarte, kokervormige sprookjeshoed. Een vrouw met een zorgvuldig gecultiveerd imago, als een kruising tussen een Japanse geisha en Kate Bush in de Efteling.


In burger is ze minder opvallend. Een kleine, tengere verschijning met opvallend hoffelijke manieren. Ze is dan ook een barones, afkomstig uit een van de meest vooraanstaande families van België. Amélie Nothomb heeft een kantoortje bij uitgever Albin Michel in Parijs, vlakbij het kerkhof van Montparnasse, waar Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir liggen begraven.


Het is het kantoor van iemand die nog in het analoge tijdperk leeft. Overal slingeren boeken, mappen, knipsels en vooral stapels ongeopende brieven. 'Ik gebruik geen computer. Wie me wil schrijven, moet gewoon een brief op de bus doen. Dan krijgt hij zeker antwoord, behalve als hij een onbeleefde brief schrijft', zegt ze.


Vanavond spreekt Amélie Nothomb bij het Institut de France in Amsterdam over haar laatste boek, Nostalgie van het geluk. Nothomb is een fenomeen in Frankrijk, elk jaar publiceert ze bij de 'literaire rentrée' in september een bestseller. Vaak doen de critici er een beetje zuinig over, maar het publiek valt massaal voor haar toegankelijke en geestige stijl. Haar verhalen zijn soms morbide, vaak autobiografisch. Nostalgie van het geluk gaat over haar terugkeer naar Japan, het land waar ze haar eerste levensjaren doorbracht, als dochter van de Belgische ambassadeur.

Uw leven wordt gekenmerkt door nostalgie, sinds u op uw 5de werd weggerukt bij uw Japanse kindermeisje.

'Dat was de fundamentele schok die verklaart wie ik ben. Mijn kindermeisje was mijn hartsmoeder.'

Beleefde u dat werkelijk zo heftig als 5-jarige? Is het geen mentale constructie achteraf?

'Alle herinneringen zijn mentale constructies. We kunnen niet uitsluiten dat de herinnering is versterkt door de kracht van mijn verdriet en mijn liefde. Maar ook als kind praatte ik er de hele tijd over. Mijn vader werd overgeplaatst naar China. Het China van 1972, het China van Mao was een horreur, een miserabel getto van lelijkheid en misère. Vanaf mijn 5de tot mijn 21ste zei ik elke dag: ik keer terug naar Japan. Nadat ik de universiteit had afgemaakt, heb ik een enkeltje Tokio gekocht.'


Japan loopt als een rode draad door het oeuvre van Nothomb. Japan is het beloofde land, waartegen de rest van de wereld lelijk afsteekt. 'Ik vertelde aan iedereen die het maar wilde horen: 'Ik ben eigenlijk Japanse.' Maar als ze voor een groot bedrijf in Tokio gaat werken, merkt ze al snel dat ze veel minder Japans is dan ze altijd heeft gedacht. Omdat ze de culturele codes niet begrijpt, weet ze haar cheffin zodanig tegen zich in het harnas te jagen dat ze uiteindelijk wordt gedegradeerd tot toiletjuffrouw van de 44ste verdieping. Een volstrekt overbodige functie die slechts wordt gecreëerd om Nothomb maximaal te vernederen. Over deze episode schrijft ze haar best verkochte boek, het hilarische Met angst en beven.


Ze verlaat Japan om pas in 2012 terug te keren, op verzoek van een Franse tv-ploeg die een documentaire over haar wil maken. Haar zelfgekozen Japanse identiteit brokkelt verder af als ze een interview aan een Japanse journalist geeft. Nothomb spreekt 'steenkolenjapans' en heeft een tolk bij zich, voor het geval ze de draad kwijtraakt. Op een gegeven moment gebruikt Nothomb het woord 'nostalgisch', dat volgens haar met 'natsukashii' moet worden vertaald. De tolk gebruikt echter het Engelse 'nostalgic'. 'Natsukashii' is een typisch Japans begrip, legt de tolk naderhand uit: een zoete, gelukkige nostalgie zonder de pijn van het verlies. Nothomb leed daarentegen aan een westerse nostalgie, waarin juist de smart om het verloren paradijs centraal staat. 'Mijn Japanse identiteit berustte op een vergissing.'

Heeft u nu de nostalgie van het geluk ontdekt?

'Ik werk er elke dag aan. Elke keer als ik een mooie herinnering heb, zeg ik tegen mezelf: mais non, niet ongelukkig zijn. Je moet gelukkig zijn met wat er toen is gebeurd. De dood is niet triest, de herinnering volstaat. Maar het geluk van de nostalgie vergt een grote inspanning.'

U woont in Frankrijk. Dat land is in de greep van een ongelukkige nostalgie.

'Hier klaagt iedereen. Japan verkeert ook in een economische crisis en lijdt onder het trauma van Fukushima, maar Japanners hebben een waardigheid in het lijden die buitengewoon is. Fransen zijn brompotten en kankerpitten. Dat is een culturele traditie. Frankrijk heeft altijd wanhopig naar het verleden gekeken. In de 15de eeuw schreef François Villon zijn La Ballade des Dames du Temps Jadis. Ook toen waren de vrouwen vroeger beter.'


Nothomb staat bekend om haar maniakale manier van werken. Elke dag staat ze om vier uur 's ochtends op. Tot acht uur werkt ze aan haar boeken. Daarna gaat ze naar kantoor om de post te beantwoorden. Elk jaar schrijft ze gemiddeld drie manuscripten, waarvan ze alleen het beste publiceert. Nostalgie van het geluk is haar 28ste boek, maar ze werkt momenteel aan haar 78ste manuscript.


'Ik gooi niets weg. Niet publiceren is voor mij een daad van liefde. Ik wil een goede moeder voor mijn boeken zijn. Sommige kinderen zijn gemaakt voor het licht, anderen kunnen beter thuis blijven bij hun moeder.'

Denkt u nooit: laat ik eens een keer een grote roman schrijven in plaats van drie dunne boeken waarvan ik er maar eentje publiceer?

'Ik heb geen keuze. Ik word zwanger van mijn boeken. Bij een baby kun je ook niet kiezen tussen een grote en een kleine. Misschien zal ik ooit een grote baby baren, maar dat is nog niet gebeurd. Dat is ook niet erg. Na mijn dood wordt mijn niet-gepubliceerde werk misschien gebundeld. Dan zullen de liefhebbers van dikke boeken tevreden zijn.

Nostalgie van het geluk heeft u heel kort na de gebeurtenissen geschreven.

'Ik heb veel autobiografisch werk geschreven. Hiervoor was de kortste periode tussen de feiten en het schrijven acht jaar, dat was bij Met Angst en beven. Nu was het maar een maand. Ik moest het boek schrijven. De reis naar Japan was zo belangrijk voor me, maar ik kon er niet over vertellen. Ik bracht alleen stommiteiten uit, zoals iemand die over zijn vakantiefoto's vertelt. Dat vond ik onverdraaglijk. Daarom moest ik er kunst van maken. Alleen kunst kan emotie overbrengen.'

Heeft die snelheid een ander boek opgeleverd?

'Nostalgie van het geluk is minder romanesk dan Met angst en beven. Minder stijl, meer emotie en oprechtheid.'

Het boek is ook minder succesvol. Voor het eerst in tijden haalde u de top-10 niet.

'Dat is wel een beetje normaal. Nostalgie van het geluk is heel goed verkocht. Maar het is natuurlijk fascinerender te lezen over iemand die wordt gepijnigd door een groot bedrijf, zoals in Met angst en beven. Daar herkennen mensen zich in.'


Amélie Nothomb


Amélie Nothomb (1967) is een van de succesvolste schrijvers uit het Franse taalgebied. Ze groeide op in Japan, China, de Verenigde Staten, Laos, Bangladesh en Birma. Ze studeerde Romaanse taalkunde in Brussel. In 1992 debuteerde ze met Hygiëne van de moordenaar. Grofweg valt haar werk uiteen in twee categorieën. Enerzijds zijn er de morbide vertellingen vol zwartgallige humor, zoals Blauwbaard of Zwavelzuur, over een realityshow rond een concentratiekamp. Anderzijds de autobiografische boeken, zoals Gods ingewanden, over haar kindertijd in Japan of De hongerheldin, over haar periode als anorexiapatiënt.


Nostalgie van het geluk, uitgeverij Bezige Bij. 176 pagina's, 19,90 euro. De ontmoeting met Amélie Nothomb in het Institut de France van vanavond is uitverkocht

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden