'Gelukkig is het volk dat degelijk wordt geregeerd'

'Weet u wie het ver gaat schoppen in de VVD? Hans Dijkstal! Van hem gaan we nog veel horen.' De karakteristieke bulderlach van Gerrit Zalm rolt door zijn werkkamer aan de Haagse Prinsessegracht....

Handig ontloopt hij met de verwijzing naar Dijkstal ook de speculatie over zijn eigen politieke toekomst. Zalm deed twee maanden geleden bij Barend & Van Dorp nog openlijk een gooi naar een ministerspost in een volgend kabinet. Hij zinspeelde op Volksgezondheid of Sociale Zaken. Volgens ingewijden heeft hij ook een enkele vertrouweling gepolst over de mogelijkheid van een premierschap.

Maar nu, anderhalf jaar voor de verkiezingen, laat hij niets meer los: 'Ik heb zelfs weleens gezegd tot mijn 65ste minister van Financiën te willen blijven, maar de waarheid is dat ik nog niets over de toekomst heb besloten. Zelfs niet of ik wel op de lijst wil. Ik ben heel labiel op dit punt.'

In de peilingen ligt de VVD iets voor op de PvdA. Komen de liberalen bij de verkiezingen als grootste uit de bus, dan leveren ze mogelijk de premier. Fractieleider Dijkstal is voor velen de eerst aangewezene, maar Zalm lijkt een geduchte outsider. In peilingen scoort de minister van Financiën steevast hoger dan zijn partijleider - twee weken geleden nog in HP/De Tijd. In eigen kring wordt de kampioen van het begrotingsoverschot op handen gedragen: 'Briljant en toch sociaal vaardig'.

Zalm wil weinig kwijt over het premierschap. 'Laat ik er maar niet te veel over zeggen', begint hij aarzelend. 'Er zitten prettige en minder prettige kanten aan die baan. De enorme publicitaire druk. Je woont echt in een glazen huis, dat lijkt me niet prettig, ook voor je gezin niet. En, het ligt niet in de lijn der verwachting dat ik word gevraagd.'

Na ruim zes jaar Paars zegt Zalm bescheidener ambities te hebben: 'Als dit kabinet tot een goed einde komt, is Wim Kok de eerste premier van het koninkrijk die twee volledige periodes weet vol te maken met één kabinet. Ik ben dan de langstzittende minister van Financiën. Dat is leuk.'

Zalm vindt in de PvdA-leider - en oud-minister van Financiën - vaak een bondgenoot: 'Kok ziet zichzelf net als ik niet echt als politicus, maar als iemand die er ook toevallig in is terechtgekomen. De as premier-minister van Financiën is belangrijk en is tijdens de formatie van Paars II heel nuttig geweest. Er heerst wederzijds vertrouwen en waardering. Anderen in het kabinet vermoeden daar vaak veel meer achter. Ze denken, ''dat zullen ze wel weer voorgekookt hebben''. Dat vind ik niet erg.'

Het liefst zou Zalm doorgaan met Paars. Net als de premier vindt ook hij dat de klus nog niet is geklaard. 'Er is veel bereikt, maar er is ook nog zoveel te doen. Met Paars III kan dat heel goed. Tenminste, zolang er bij de PvdA niet allerlei mensen opstaan die zeggen dat het genoeg is geweest. Dat gevoel leeft bij de VVD niet. Maar we worden ook niet wanhopig van het idee dat we eens een keer met het CDA moeten regeren. En dat we ooit weer eens in de oppositie zouden belanden, daar worden we ook niet gek van.'

Zalm is trots op de succesvolle paarse combinatie. 'We zijn in Europa economisch van de tiende naar de vierde plaats gestegen. Ik kan niet bewijzen dat het met het CDA erbij minder was gelopen, maar dit kabinet heeft het succes niet tegengehouden. En ik weet wel zeker dat je in zes jaar tijd de economie behoorlijk naar de knoppen kunt helpen. Paars heeft goed gepresteerd.'

Is Paars niet uitgeregeerd? Vaak klinkt het verwijt dat de coalitie gebukt gaat onder een gebrek aan visie en durf. Grote thema's blijven liggen en politieke problemen onopgelost door de tegenstelling PvdA-VVD. Zalm kan zich opwinden over dat verwijt. 'Dat vind ik echte onzin. Het ontbreken van een slogan wordt geïdentificeerd met gebrek aan visie. Als ergens geen visie uit spreekt, dan is het uit slogans. We zijn geen reclamebureau. Wat wij proberen, is antwoorden te vinden op langetermijnvraagstukken. We zijn een aantal verkenningen begonnen, analoog aan die van de belastingen in de vorige kabinetsperiode, waardoor je op een degelijke manier een beetje aan het hemelbestormen kunt gaan.

'Alleen, het vervelende vanhemelbestormers is dat ze nooit degelijk zijn. En dat proberen wij juist wel te zijn. Wij hopen oplossingen aan te dragen die je bij een formatie in 2002 kunt gebruiken, bouwstenen voor partijprogramma's. Daardoor kun je goeie besluiten nemen en sluipen er niet allerlei ondoordachtheden in regeerakkoorden. Gelukkig is het volk dat degelijk wordt geregeerd.'

Deze hang naar degelijkheid lijkt een reactie op de politiek van de jaren zeventig, die een ravage aanrichtte in de Nederlandse overheidsfinanciën en op Zalm diepe indruk maakte. 'Men dacht toen dat het toppunt van beschaving de koppeling tussen lonen en uitkeringen was. Daar is iedereen, de SP incluis, van teruggekomen. Maar het was ook mijn levensgevoel in die tijd.'

In zijn Enkhuizer jeugd stond de latere VVD'er bekend als 'roder dan rood'. Hij was lid van de PvdA en voerde actie voor Angola. 'In 1969 was iedereen marxist. Universiteiten werden bezet. Ach, een mooie tijd. Maar als PvdA'er was je eigenlijk al rechts.'

Na zijn studie economie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam drong bij hem het besef door dat het anders moest met de overheidsuitgaven. 'De PvdA ziet dat nu ook. Maar ik draaide wat sneller bij en dus stapte ik er maar uit.' Hij was toen al begonnen aan zijn ambtelijke bliksemcarrière die hem via Financiën en Economische Zaken naar het directeurschap van het Centraal Planbureau voerde. In die jaren werkte hij zijn theorieën verder uit.

'Ik kom uit de school van de wetenschappelijke beleidsvoorbereiding. Ik hecht aan rationaliteit van het debat, zeker in coalitiekabinetten. Rationaliteit is beter dan macht. Je moet tot op het laatst proberen het langs de weg van de rede te doen. Het machtsinstrument, het recht van de sterkste, is geen goede manier van politiek bedrijven.'

Zalm behoort niet tot de politici die genoeg hebben van het poldermodel met zijn eeuwige compromispolitiek. 'Polderen in de goede zin van het woord betekent proberen elkaar te overtuigen. Het is veel beter dan zeggen: ik ben nu de baas, ik heb nu de meerderheid en dus ik doe het gewoon zo. Aan het eind van een proces kan het weleens nodig zijn, als je bent uitgepraat. Maar het beginsel moet zijn: ik ga goede argumenten in stelling brengen.'

Zalm mijdt gepeperde politieke stellingnames. 'Ik heb er niet zo'n behoefte aan uitspraken te doen die buiten mijn terrein liggen. Hetgeen niet wil zeggen dat ik me in kabinetsdiscussies uitsluitend tot het financiële beperk. Er is wel enige taakverdeling. Maar het is niet zo dat ik volstrekt apolitiek opereer. Ik probeer die indruk weleens te wekken, want in mijn penningmeesterrol heb je veel aan neutraliteit en objectiviteit.'

Bij de komende krachtmeting in de coalitie over de verdeling van de extra meevallers zal de minister van Financiën wel een duidelijk standpunt innemen. PvdA en D66 morrelen aan zijn heilige Zalmnorm, die strikte scheiding van inkomsten en uitgaven voorschrijft. 'Knellende norm? Ach, al zeven jaar maak ik mee dat mensen zeggen: deze begroting is goed, maar volgend jaar begint het te knellen. In 2001 heben we zeven miljard aan extra uitgaven weten vrij te spelen. Dat is heel veel. En dan zeggen ze: ja 2002, dat wordt niks.

'Doordat we die rust in de begroting hebben, is de neiging sterk om een paar miljard extra aan inkomsten te spenderen. Dat is een van de problemen van het succes. Er ontstaat onrust in de Kamer. Die heropent het debat over de begrotingssystematiek met grote regelmaat. Maar het kabinet is helemaal niet dagelijks met dit soort dingen bezig. Daar weten we de orde goed weten te bewaren.'

Zalm hoopt op een akkoord over de meevallers zonder geweldige clashes en ruzie. 'Publicitair is dat allemaal wat minder interessant. Het maakt een wat saaie indruk. Maar er heeft nou eenmaal nooit iets aan de sfeer in het kabinet gemankeerd. Ook niet in de begintijd. Als je kijkt naar wat er is geschreven. Zoals in die ene week dat Kok aan het afbladderen was. Dat was ook zo'n kolossale hype.

'Kok liep op zijn laatste benen en de grote afbladdering was begonnen. Hij moest maar opstappen en het liefst nog vandaag. In ieder geval zeker geen volgende periode. En dat vanwege dat ene akkefietje met Van Aartsen. Je denkt: dat kan toch niet waar zijn? Publicitair is dat dus wel waar. En publicitair was blijkbaar ook waar dat Kok II kraakte aan het begin. Dat heb ik zelf nooit zo ervaren. Nooit. Het is een heel goed en plezierig kabinet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden