Column

'Gelukkig is dichter Vroman het stempel deserteur bespaard gebleven'

We zouden de onlangs overleden dichter Leo Vroman vermoedelijk nooit zo hebben kunnen bejubelen, als hij na de oorlog naar Nederland was teruggekeerd als dienstweigeraar, schrijft Lidy Nicolasen.

Leo Vroman.Beeld afp

Toen Leo Vroman in 1940 uit Nederland vluchtte, hield hij een dagboek bij. Hij bewaarde er een briefje in waarop stond good for one bath van de vrijwillige vrouwen in Londen. Toen hij 89 jaar was en al sinds mensenheugenis in de Verenigde Staten woonde, kwam hij in contact met iemand die tijdens de Tweede Wereldoorlog in een B29 over Osaka had gevlogen. Een aardige en serieuze man, schrijft hij in zijn dagboek, die in een boek had beschreven hoe hij laag vliegend brandbommen afwierp.

Vroman vertelde hem dat hij destijds halfdood in de ziekenbarak lag, toen een van die brandbommen door het dak van de barak sloeg en terechtkwam aan het voeteneind van zijn bed, als een grote donkergroene kaars. De piloot trof geen blaam, omdat op het dak van de barak niet de letters POW - prisoners of war had gestaan. Hij dacht dat het een gebouw was waarin Japanse burgers hun toevlucht hadden genomen en dat dus doelwit was.

Japanse geheime politie
Vromans kameraden klommen het dak op en probeerden de vlammen met lakens te doven, waarna ze naar de vliegtuigen begonnen te zwaaien. De piloot die bij Vroman op visite was lang na de oorlog, had daar niks van meegekregen. Hij werd uit de lucht geschoten toen hij terugkeerde om te zien of hij doel had getroffen. Hij werd ingerekend door de Kempeitai, de Japanse geheime politie en zo slecht behandeld, dat hij alles haat wat Japans is. Vroman daarentegen was dol op alles wat Japans was, behalve de samurai.

Vroman noteert dit in zijn dagboek, dit keer geschreven in het Engels. Hij voelt zich veilig bij die taal, omdat hij op dat moment denkt dat alleen familie en vrienden het zullen het lezen. Niet zijn lezersschaar in Nederland. Hij heeft het mis. Ook deze overpeinzingen komen te boek te staan. 'Misschien tot morgen' is de titel van de dikke pil die Querido in 2006 uitgeeft. Op de cover staat Vroman zelf. Hij kijkt tevreden in de badkamerspiegel, naakt bovenlijf, een fototoestel in zijn linkerhand. Een selfie avant la lettre.

Het was niet voor het eerst of het laatst dat Vroman aan het noodlot ontsnapte. Na de inval van de Duitsers op 10 mei 1940 in Nederland vluchtte hij per zeilboot naar Engeland en vandaar reisde hij naar Nederlands-Indië waar hij zijn studie biologie afmaakte. Toen de Japanners Nederlands-Indië binnenvielen, werd hij opgepakt en in verschillende jappenkampen gestopt. In 1943 werd hij verscheept naar Osaka waar hij in de droogdokken moest werken. Hij liep een zware longontsteking op en een Schotse medegevangene zorgde dat hij in de ziekenbarak kwam. Het was zijn redding. Dat gebeurde nog voordat de brandbom hem op een haar na miste.

Toen de oorlog was afgelopen zat hij in Manilla. De Nederlandse regering wilde hem als soldaat naar Nederlands-Indië sturen, waar Nederland met de politionele acties een eigen oorlog begon om de opstand van de republikeinse vrijheidsstrijders de kop in te drukken. Een oom adviseerde hem uit te wijken naar Amerika en voorlopig niet naar Nederland terug te keren. Zo geschiedde. Zou hij dat wel hebben gedaan, hij zou hier als deserteur in de gevangenis zijn geworpen, gepest door de overheid en verstoken zijn gebleven van studie en werk.

Een andere conclusie is niet mogelijk, als je bedenkt dat tot op de dag van vandaag de dienstweigeraars van toen strijden om erkenning en om een schadevergoeding voor het jarenlange aangedane leed. Dienst weigeren stond gelijk aan desertie. Vroman is dat bespaard gebleven. Gelukkig. In Amerika maakte hij naam als hematoloog, voor ons werd hij de dichter die ons tussen de regels door in het gezicht keek en die bereid was alle dagen te wenen bij verhalen die vertellen hoe de oorlog is verdwenen.

Lidy Nicolasen is verslaggeefster van de Volkskrant. Ze schrijft wekelijks een column voor Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden