Geluk moet je hebben

Geluk kun je leren, beweren de positieve psychologen; je hoeft alleen maar anders te gaan denken. Dat is een illusie, laat Suzanne Weusten zien..

Het geloof in de maakbaarheid van geluk is sterker dan ooittevoren. Je hoeft er de vrouwenbladen maar op na te slaan, en deboodschap uit de positieve psychologie spat van de pagina's.'Geluk is te regelen', belooft de cover van Esta, 'het zit in jehoofd'. 'Heb jij even geluk', schrijft Viva. 'Je kunt jegeluksgevoel zelf beïnvloeden.' 'Geluk, je hebt het zelf in dehand', kopt Psychologie Magazine optimistisch. Was het maar zosimpel. Onze levenshouding is moeilijk te veranderen.

De boodschap van al die artikelen is dezelfde: niet de externeomstandigheden bepalen of we gelukkig zijn, maar de manier waaropwe denken, onze levenshouding, kan een gelukkig leven garanderen.Denk optimistisch, wees gewoon vrolijk, dan komt de rest vanzelf.Steevast eindigen de artikelen dan ook met een lijstje. Wiekeurig het stappenplan volgt, variërend van 'leer te kiezen ente genieten', tot 'wees dankbaar en vergevingsgezind', wordtgelukkig. Heus.

Die optimistische en instrumentele benadering van geluk isbetrekkelijk nieuw en komt uit de koker van de positievepsychologie, een stroming die niet de ellendige kant van hetmenselijk gedrag als uitgangspunt neemt, maar de kracht en deflexibiliteit van de menselijke geest. Grondlegger MartinSeligman schreef het boek Gelukkig zijn kun je leren, dat omarmdwerd door therapeuten en zelfhulpgroepen en sommigen zelfsinspireerde tot de oprichting van geluksfanclubs. Wie gelukbestelt, zal het krijgen, is hun overtuiging.

Over geluk zijn veel definities in omloop. Ook al kunnenonderzoekers uit antwoorden op vragenlijsten een objectieve maatgeven voor geluk, toch is geluk een subjectief begrip. Niemandanders dan uzelf kan de vraag beantwoorden of u gelukkig bent envoor ieder van ons heeft de duurzame voldoening over het leveneen andere inhoud. Geluk is relatief, omdat er geen absolutecriteria zijn voor een plezierig leven. Wie een mooi huis heeften een goed inkomen hoeft niet gelukkig te zijn. En wie ziek isen alleenstaand, kan toch gelukkig zijn. Geluk kan ook van totaalandere factoren afhangen dan we in eerste instantie vermoeden.Na de aanslag op de Twin Towers rapporteerden Amerikanen meergeluksgevoelens dan daarvoor. Ook waren er minder zelfdodingen.De externe vijandige dreiging bracht hen nader tot elkaar,waardoor ze zich paradoxaal genoeg prettiger voelden.

Geluk is dus niet louter de afwezigheid van ongeluk en evenminde eendimensionale zoektocht naar plezier, maar een speciale mixvan gevoel en de reflectie daarop: je goed voelen en weten datdat zo is. Geluk komt in veel vormen en smaken, en ieder individuheeft zijn eigen combinatie van ingrediënten, gebaseerd op zijneigen levensgeschiedenis. Wie na een lange ziekte eindelijkverlost is van pijn en ongemak, zal gelukkiger zijn met zijn pasverworven gezondheid dan degene die altijd al gezond is.

Geluk staat bovendien bloot aan mechanismen die we niethelemaal zelf in de hand hebben, want zelfs de positivo's onderons, degenen die de wereld door een zonnige bril bekijken,ontmoeten beren op de weg naar geluk. De belangrijkste hindernisis de oermenselijke eigenschap van gewenning. Hoe langer hetgeluk duurt, hoe meer we eraan gewend raken, en hoe meer wewillen. Aan de zogenoemde hedonistische tredmolen ontkomt bijnaniemand. De opwinding over een nieuwe ervaring, of het nu eenverre reis is, een nieuwe auto of een sportieve prestatie, natwee of drie keer neemt de blijdschap af, en hebben we ietsanders nodig om hetzelfde gevoel te krijgen.

Een andere belemmering is het mechanisme van de socialevergelijking, waaraan ook moeilijk te ontsnappen valt. Keepingup with the Joneses, zeggen de Engelsen. Mensen zijn geneigd huneigen geluk, veelal in materiële zin, maar ook bijvoorbeeld quagezondheid of werk, te vergelijken met anderen. Naarmate anderenmeer hebben, een groter huis, een hoger inkomen, eeninteressantere baan, zullen we onze eigen verworvenheden minderwaarderen.

De lijst van factoren die geluk aanjagen, is lang. Je zou erbijna moedeloos van worden en eerlijk gezegd ook een beetjelacherig. Als geluk van zoveel factoren afhangt, van het landwaar je woont tot en met gevoel voor humor of het hebben van eengeloof, wat zegt het dan nog? Het nadeel van die lange lijst isbovendien dat elke geluksbron wel hout snijdt of liever gezegdbijdraagt aan levensplezier, maar nooit noodzakelijke envoldoende voorwaarde tegelijkertijd kan zijn. Kortom, deindicatoren voor geluk zijn moeilijk af te bakenen en tebeperken.

Gezondheid is een belangrijke factor, net als de mate waarinwe anderen vertrouwen. En mensen met een vaste partner zijngelukkiger dan alleenstaanden. Uit allerlei onderzoeken blijktdaarnaast dat opleiding bijdraagt aan levensgeluk. En wie in eendemocratisch land woont met een stabiele regering heeft ook meerkans om gelukkig te zijn. Ook uiterlijk is een indicator voorgeluk, want mooie mensen zijn over het algemeen gelukkiger danlelijke. Maar dat zijn allemaal externe factoren die we moeilijkkunnen veranderen. De cruciale vraag is of gelukkige mensen ookbepaalde karaktereigenschappen gemeen hebben. Hebben sommigepersoonlijkheden meer kans op geluk dan andere? En zo ja, kunnenwe die eigenschappen dan beïnvloeden?

De psychologen Ed Diener en Martin Seligman deden tien jaargeleden al onderzoek bij het handjevol mensen dat het hoogstscoorde op geluk. De opvallendste karaktereigenschap van diegroep, constateerden de psychologen, is verbondenheid metanderen. Gelukkige mensen hebben over het algemeen meer ensterkere sociale relaties dan anderen die minder gelukkig zijn.Een tweede bijna universele karakterovereenkomst van gelukkigemensen ligt in het verlengde van die verbondenheid: sociale enemotionele begaafdheid. Wie gemakkelijk contact maakt en in staatis zich te verplaatsen in anderen, heeft minder kans geïsoleerdte raken. Ook verbondenheid en sociale en emotionele begaafdheidzijn weliswaar geen voldoende voorwaarden om gelukkig te zijn,maar wel noodzakelijke. Of anders gezegd, zoals Paul Martin, deauteur van Making Happy People (zie kader : De terugkeer van hetgeluk) het formuleert: het is moeilijk om tegelijkertijd gelukkigén eenzaam te zijn.

Afgezien van sociale en communicatieve vaardigheden is ook hetvermogen om je te kunnen verliezen in een zinvolle activiteit,een kenmerk van gelukkige mensen. Het ervaren van flow, zoals deHongaars-Amerikaanse psycholoog Csikszentmihaly treffend heeftbeschreven, verhoogt ons geluksgevoel. De lijst van eigenschappenvan gelukkige mensen eindigt met een gevoel van zelfwaarderingen optimisme. En aan die laatstgenoemde eigenschap, optimisme,koppelen de positieve psychologen hun maakbaarheidsfilosofie.

Geluk is dus niet alleen verbonden met de levensomstandighedenen de levenswijze. Geluk is mede afhankelijk van de manier waaropmensen hun leven bezien. Het glas kan inderdaad half vol zijn ofhalf leeg. En daaraan appelleren de instrumentele lijstjes uitde vrouwenbladen die suggereren dat we alleen onze perceptie vande werkelijkheid hoeven te veranderen om gelukkig te worden.

Natuurlijk zullen mensen met een optimistische levenshoudingvaker positief antwoorden op de vraag of ze gelukkig zijn dandegenen die wat minder opgewekt in het leven staan. Maar eenoptimistische levenshouding ligt vaster dan we denken, isverankerd in de persoonlijkheid. Een optimistische levenshoudinghoort bij een open persoonlijkheid, bij eigenschappen alsextraversie, nieuwsgierigheid, bij de bereidheid risico's tenemen, bij openstaan voor ervaringen. De basisdimensies van depersoonlijkheid kunnen in de loop van het leven iets veranderen,maar zijn duurzamer dan we soms zouden willen.

De suggestie van maakbaarheid is daardoor een tragischebelofte: juist degenen die haar nodig hebben, kunnen nieteen-twee-drie hun persoonlijkheid veranderen. Hun levenshoudingis geen jas die ze naar behoefte kunnen wisselen. En voor degenendie haar niet nodig hebben, de optimisten, is demaakbaarheidsbelofte niet bedoeld. Zij komen er toch wel.

Is het dan allemaal onzin wat de positieve psychologenbeweren? Nee, de kern van hun overtuiging is waar. De manierwaarop je in het leven staat, de perceptie van heden, verledenen toekomst, kleurt je ervaringen. Je kunt een mens allesafnemen, zei Viktor Frankl op grond van zijn ervaringen inAuschwitz, behalve één ding: de laatste menselijke vrijheid,het vermogen om zelf je houding te kiezen, in welke omstandigheiddan ook. Dat is alleen niet iedereen gegeven. In tegenstellingtot wat de damesbladen ons willen doen geloven is het daarom tesimpel om te stellen dat geluk een kwaliteit is die je zelf kuntbeïnvloeden. Een andere levenshouding ontwikkel je niet door eenlijstje met geluksfactoren af te werken en je voor te nemenvoortaan opgewekt door het leven te gaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden