Geluk min ongeluk

Het paard dat al een tijdje in mijn hoofd zat, zat ook in mijn computer. Het was een poëtisch paard, dat ik tegenkwam in de discussie over moraal en geluk....

Marjolijn Februari

Omdat die hengst dus zo in mijn hoofd tekeerging, opende ik een bestandje op mijn computer onder de naam 'poëtisch paard'. De discussie waaruit mijn paard was ontsnapt, ging immers over het boek Poetic Justice, en onder die naam kon ik het gemakkelijk weervinden. Toegegeven, soms trok de lichtvoetige hengst in mijn hoofd de hakken iets te veel naar de staart en dan drukte ik van schrik op de verkeerde knoppen, maar dan vroeg mijn computer: 'Weet u zeker dat u het poëtisch paard naar de prullenbak wilt verplaatsen?' En dan antwoordde ik 'nee'.

Ja, u hebt gelijk als u dit onzin vindt. Als u liever zakelijk wilt spreken over goed en kwaad, dan hebt u gewoon gelijk. De belangrijke kwesties van het moment kun je inderdaad veel beter op een rationele manier bespreken, en als ik de neiging heb over paarden en poëzie te beginnen, dan ligt dat waarschijnlijk alleen aan een chemisch mankement in mijn brein. Dus laat mij nou maar denken dat ik af en toe op hol sla omdat er een gesneden hengst tegen mijn hersenstam trapt, dan kunt u intussen volhouden dat het komt door een wetenschappelijk aantoonbaar overschot aan glyceryltrinitraat in mijn cortex, en daarin hebt u dan gewoon gelijk.

Tijdens de discussie over de oorlog in Irak stelde een onderzoeker van de Utrechtse universiteit onlangs voor ook de morele juistheid van die oorlog op zo'n strikt zakelijke manier vast te stellen. Gewoon een kwestie van optellen en aftrekken, liet hij in de Volkskrant weten. Afgaand op het verleden kun je aannemen dat Saddam Hussein in de komende tien jaar opnieuw 200.000 mensen zou willen vermoorden. 'Of 300.000', schreef hij, 'of misschien ''maar'' 100.000. Gaan we er gemakshalve vanuit dat een nieuwe oorlog opnieuw 35.000 slachtoffers eist, dan worden er de daarop volgende tien jaren minstens 100.000 min 35.000, is 65.000 levens gered als men tot oorlog overgaat.'

Deze rekensom vol doden was gemakkelijk te volgen. En als de aannames correct waren - inderdaad 100.000 door Saddam of 35.000 door oorlog - dan klopte de uitkomst van 65.000 precies. Maar ik begreep niet zo goed waarom de onderzoeker aan zijn som toevoegde dat hij dit uitrekende 'vanuit ethisch gezichtspunt'. Want wat is er ethisch aan 100.000 min 35.000? En ik begreep nog minder waarom hij het 'derhalve' en 'op ethische gronden' volkomen gerechtvaardigd vond het regime in Irak zo snel mogelijk te ontmantelen, 'met of zonder goedkeuring van de Veiligheidsraad'.

Het leek erop dat de onderzoeker tijdens het onderzoeken was gestuit op het ethisch utilitarisme, een theorie die de juistheid van ons handelen bepaalt aan de hand van de gevolgen. Utilitaristen meten de morele juistheid van handelen af aan de optelsom van het menselijke geluk en het menselijke ongeluk dat uit dat handelen zal voortkomen. Tegelijkertijd zien de utilitaristen meestal wel in dat je zo'n som niet eenvoudig opstelt. Hoe kunnen we bijvoorbeeld alle toekomstige gevolgen vandaag al bepalen? Hoe kunnen we zo zeker weten dat er 35.000 mensen zullen sterven? Of 100.000? En wat als er na afloop van de oorlog een burgeroorlog uitbreekt in Irak? En tot hoeveel schade leiden straks de verstoorde internationale verhoudingen?

De onderzoeker had geen last van zulke traditionele twijfels. Bovendien was volgens hem het optellen en aftrekken van gevolgen al algemeen aanvaard: 'Iedereen onderschrijft het ethische beginsel dat bedoelingen van handelingen irrelevant zijn en uitsluitend de gevolgen er toe doen.' Op dit punt aangekomen stelde ik me wel voor dat het krantenartikel in onze rechtszalen tot de nodige verbazing zou leiden. Want ons recht is toch juist voor een groot deel gebaseerd op het morele belang van bedoelingen? Wat is het verschil tussen moord, doodslag en euthanasie anders dan een verschil in bedoelingen? Als je het mij vraagt kun je beter zeggen dat niemand het ethische beginsel onderschrijft 'dat bedoelingen van handelingen irrelevant zijn en uitsluitend de gevolgen er toe doen.'

Het leek mij al met al een raar artikel dat de universiteit van Utrecht op ons losliet, maar het werd dan toch maar mooi afgedrukt in de krant, en dat wil zeggen dat het ergens op de redactie een hart sneller had doen kloppen. En deze geestdrift over het optellen en aftrekken van gevolgen bracht me weer terug bij het poëtische paard, het paard uit 'Poetic Justice', het veelbesproken boek waarin Martha Nussbaum nadacht over de utilitaristische ethiek. Ze trok erin van leer tegen optellen en aftrekken in de ethiek en tegen de cijfermatige definitie van een paard.

Nussbaum ontleende haar cijfermatige paard aan Charles Dickens; hij beschreef in Hard Times een school waar leerlingen louter in maten en getallen werden onderwezen. Gevraagd naar de definitie van een paard antwoordde zo'n leerling: 'Viervoeter. Graseter. Veertig tanden, namelijk vierentwintig kiezen, vier oogtanden, en twaalf snijtanden.(...) Leeftijd meetbaar via tekens in mond.' En tot afgrijzen van Nussbaum voegde de leraar hierop een wat dromerige leerling toe: 'Meisje nummer twintig, nu weet je wat een paard is.'

Met 'Poetic Justice' deed Nussbaum niet alleen een poging een beetje poëzie toe te voegen aan de beschrijving van een paard, ze deed ook een poging motieven en bedoelingen toe te voegen aan het simpele optellen en aftrekken van gevolgen. En als ik hier nu beweer dat een uit de lucht gegrepen som van 100.000 doden min 35.000 doden een oorlog niet 'op ethische gronden' kan rechtvaardigen, dan is dat omdat ook ik - net als Nussbaum en velen vóór haar - vind dat we voor zo'n rechtvaardiging ook inzage moeten geven in onze motieven. En daarmee eindigt mijn bestandje over het poëtische paard. Ik zal het nu voorzichtig naar de prullenbak verplaatsen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden