Geloven we nog in een pandemie?

Een jaar na de Mexicaanse griep groeit de kritiek: mensen zijn onnodig bang gemaakt, en er is veel geld verspild....

Ellen de Visser

De winter houdt dit keer de Mexicaanse griep in toom. Het zuidelijk halfrond, waar na de intree van de kou het nieuwe griepseizoen is aangebroken, laat zien wat ons te wachten staat: grieppatiënten blijken daar vooral geïnfecteerd met influenza B en H3N2-virussen, de griepstammen die elk seizoen rondwaren. De H1N1-stam komt óók voor, maar weinig, schrijft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) in zijn jongste wekelijkse overzicht.

De boodschap is doorgedrongen tot het noordelijk halfrond. Jonge kinderen en hun huisgenoten, die vorig jaar met spoed werden gevaccineerd, hoeven niet opnieuw te worden ingeënt. Over vaccinatie van zwangere vrouwen, die relatief zwaar door de Mexicaanse griep werden getroffen, volgt binnenkort een advies van de Gezondheidsraad. De risicogroepen (ouderen en zieken) kunnen dit najaar gewoon de seizoensgriepprik halen. Daar zitten de drie meest virulente stammen in, waaronder dit keer ook de H1N1. Het Nederlands Vaccin Instituut (NVI) heeft er, zoals gewoonlijk, vier miljoen van besteld.

Wat een verschil met vorige zomer! Toen werden in allerijl pandemische vaccins besteld, apotheken werden bevoorraad met de virusremmer Tamiflu, en bedrijven maakten noodplannen met het oog op massale uitval van personeel. Maar de door de WHO uitgeroepen grieppandemie had milde gevolgen. Tot nu toe zijn er ruim achttienduizend doden gevallen (waaronder 63 in Nederland), veel minder dan in een regulier griepseizoen.

En dus groeit, een jaar na de paniek, de kritiek, die zich niet meer beperkt tot verontruste moeders en complotdenkers. De Raad van Europa kwam begin vorige maand met een rapport waarin de WHO en de lidstaten onder uit de zak krijgen: mensen zijn onnodig bang gemaakt, en er is vreselijk veel publiek geld verspild dat aan belangrijkere problemen in de gezondheidszorg ten goede had kunnen komen.

Voor de Mexicaanse griepvaccins is volgens het rapport van de Raad twee tot drie keer meer betaald dan voor de seizoensgriepvaccins. De farmaceuten hebben daardoor geprofiteerd van een acuut gezondheidszorgprobleem en overdreven winsten geboekt: de Amerikaanse bank JP Morgan becijferde dat de verkoop van de H1N1-vaccins de industrie in 2009 tussen de 7 en 10 miljard dollar heeft opgeleverd.

Het is geld dat deels wordt weggegooid omdat wereldwijd tientallen miljoenen vaccins niet zijn gebruikt en over hun houdbaarheidsdatum heen raken: veel leveringen kwamen pas binnen toen de pandemie al over zijn hoogtepunt heen was, en de animo voor vaccinatie viel in veel landen tegen. De Verenigde Staten zijn deze maand begonnen met het vernietigen van veertig miljoen doses, en er volgen er waarschijnlijk nog dertig miljoen. Groot-Brittannië heeft dertig miljoen vaccins over, Duitsland 26 miljoen, Frankrijk 25 miljoen. Italië bestelde er 24 miljoen terwijl nog geen 900 duizend Italianen zich lieten vaccineren.

Het Nederlands Vaccin Instituut heeft onlangs de overtollige vaccins bij huisartsen en zorginstellingen opgehaald om ze naar een afvalverwerkingsbedrijf af te voeren. De rest van de voorraad van ruim twintig miljoen doses volgt binnenkort, aldus een woordvoerster. Alleen de adjuvant, een immuunversterker, blijft nog bewaard, omdat die drie jaar houdbaar is. ‘Mogelijk valt die later nog te gebruiken.’

Weggeven in plaats van vernietigen zou een optie zijn: de WHO houdt een inzamelingsactie voor ontwikkelingslanden, waaraan tientallen landen hebben meegewerkt. Minister Klink van Volksgezondheid voelde daar om financiële redenen eerst niet voor. Hij wilde de vaccins liever verkopen, maar wist er slechts 257 duizend te slijten. Nu heeft hij alsnog vaccins aangeboden, maar dat aanbod is onlangs vriendelijk afgewezen, bevestigt een woordvoerster van de WHO. ‘We hebben 200 miljoen doses binnen, en dat is voldoende voor de 99 landen die erom hebben gevraagd.’

Geen verspilling
Toch wil viroloog Ab Osterhaus niet van verspilling horen, zegt hij telefonisch vanuit New York, onderweg naar een griepbijeenkomst van de WHO. ‘Wat mag het kosten om een mensenleven te sparen? Wie bepaalt dat? Waarom geven we moeiteloos miljarden uit om banken overeind te houden en vinden we dit, een fractie daarvan, al te veel?’ Onderzoek heeft uitgewezen, zegt hij, dat door de griepsterfte onder jonge mensen een half tot twee miljoen levensjaren verloren zijn gegaan. ‘Dat is uit economisch oogpunt gigantisch.’

De WHO heeft aangekondigd de aanpak van de pandemie te evalueren, na aantijgingen over onder andere belangenverstrengeling bij adviseurs. Zo concludeert de Raad van Europa dat er over de besluitvorming te geheimzinnig is gedaan: waarom mochten de namen van de experts die de WHO adviseerden, niet bekend worden gemaakt? Dat voedt de bezorgdheid over een onaanvaardbare invloed van de farmaceutische industrie. Het wetenschappelijk vakblad British Medical Journal onthulde dat zeker drie van die experts worden betaald door de industrie.

De geloofwaardigheid van de WHO en van andere publieke gezondheidszorginstellingen heeft een flinke deuk opgelopen, concludeerde de Britse parlementariër Paul Flynn, rapporteur voor de Raad van Europa: de volgende keer neemt niemand een pandemiedreiging nog serieus, terwijl die dan mogelijk ernstiger zal zijn.

Directeur-generaal Margaret Chan van de WHO heeft zich al krachtig verweerd. De namen van adviseurs zijn onbekend gebleven juist om hen niet aan beïnvloeding door de industrie bloot te stellen. ‘Geen seconde hebben commerciële belangen mijn beslissing beïnvloed’, liet ze in een schriftelijke reactie aan het BMJ weten.

Veel landen, waaronder Nederland, werken aan een eigen evaluatie om daaruit lessen te trekken. Voor Osterhaus, griepadviseur van de Nederlandse regering, is de internationale solidariteit zo’n les. ‘Er waren landen die vooraan stonden bij de aanschaf van vaccins, en er waren landen die niets hadden, omdat ze te laat waren of te weinig geld hadden. Hoe gaan we dat voortaan beter doen? Daar had de Raad van Europa zich eens over moeten buigen.’

Terugkijkend, zegt hij, had hij nu hetzelfde geadviseerd als vorig jaar. ‘Kritiek achteraf is makkelijk. Maar wat was er gebeurd als gezonde mensen waren overleden en we geen of te weinig vaccin hadden gekocht? Dan waren we ook onder vuur komen te liggen. Griep gedraagt zich niet volgens vaste patronen, en zeker in het begin waren de berichten uit Mexico alarmerend. Wij konden de druk op de intensive care’s hier net aan, maar het had niet erger moeten zijn. Wie weet dat van tevoren?'

Onderzoek in Chinese slachthuizen, vorige maand gepubliceerd in Science, toont aan dat de H1N1-stam varkens heeft geïnfecteerd en dat in die beesten de genen van verschillende griepstammen momenteel door elkaar worden gehusseld. Wetenschappers blijven waarschuwen voor een nieuwe dreiging. Epidemioloog Carolyn Bridges (Amerikaanse gezondheidsdienst CDC) in The New York Times: ‘Dat we net een pandemie achter de rug hebben, wil niet zeggen dat er nu minder snel een nieuwe komt.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden