Geloof in de economie

Natuurlijk ben ik tegen geweld. Toch kon ik een glimlach niet onderdrukken, toen de ruiten werden ingegooid bij sir Fred Goodwin, de voormalige topman van de Royal Bank of Scotland....

Ook uit Schotland kwam Adam Smith (1723-1790), de filosoof van de hebzucht. Gelukkig zijn we voor ons brood niet afhankelijk van de naastenliefde van de bakker, stelde hij. We hebben te eten omdat de bakker zijn eigen belang volgt. Bovendien: zonder dat de bakker het zo bedoelt, profiteert ook de samenleving als geheel van zijn productiviteit, alsof hij wordt geleid door een ‘onzichtbare hand’. Die ‘onzichtbare hand’ maakt van de private ondeugd hebzucht een publieke deugd.

De denkbeelden van Smith zijn vaak herhaald, vooral door economen en liberale politici, zoals Frits Bolkestein. Er schuilt natuurlijk ook veel waars in Smith’ filosofie. Een economie die geen recht doet aan hebzucht en eigenbelang zal snel tot stilstand komen. Maar de kredietcrisis bewijst eens te meer dat de ideeën van Adam Smith niet onbeperkt geldig zijn. Hebzucht kan wel degelijk een publieke ondeugd zijn, zo constateerde een commissie van oud-bankiers dinsdag nog.

Veel economen beschouwen de gedachte van de ‘onzichtbare hand’ als een neutrale wetmatigheid. In werkelijkheid had zij echter sterk religieuze trekjes. Adam Smith was beïnvloed door de klassieke stoïcijnse filosofie. De stoïcijnen geloofden dat de wereld werd geregeerd door de voorzienigheid van een machtige, wijze en goede God, schreef Smith zelf in A Theory of MoralSentiments. Schijnbare ondeugden maakten deel uit van een groter plan en droegen onbedoeld bij aan de welvaart.

Ook Smith’ navolgers, de neoliberalen, koesterden een bijna religieus vertrouwen in de vrije markt als een natuurlijke orde, een prachtig zelfregulerend machientje waarin ook de minder chique eigenschappen van de mens als bij toverslag een heilzame rol speelden.

Achter de computermodellen van de economen schuilt maar al te vaak een verkapt geloof.

Peter Giesen

Reageren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden