Gelijke Nobelprijs voor ongelijke informatie

De Schot James Mirrlees en de Canadees William Vickrey hebben de Nobelprijs voor economie gewonnen. Beiden werkten aan problemen die samenhangen met onvolledige en ongelijke informatie, waarmee bijvoorbeeld bieders op veilingen kampen....

BEN HEIJDRA glundert. 'Ik heb Mirrlees nog geen drie maanden geleden een week op bezoek gehad. Hij kwam college geven. Ik heb hem zelfs de Wallen laten zien, maar daar vond-ie niet veel aan.' Heijdra is hoogleraar/directeur van het Netwerk voor Algemene en Kwantitatieve Economie, dat colleges verzorgt voor economen die aan hun proefschrift werken. 'Mirrlees is een typische Oxbridge intellectueel: subtiel, elegant, verlegen, gecultiveerd.'

Deze karakterisering sluit naadloos aan bij Mirrlees' eerste reactie op zijn uitverkiezing. 'Het meest opwindende moment in mijn leven was, toen ik het probleem van de optimale belastingheffing had gekraakt. Het was opwindend het probleem op te lossen, het is een beetje genant om hiervoor een prijs te krijgen.'

Mirrlees en Vickrey zijn 'economen-economen'. Onbekend bij gewone burgers, hoog in aanzien bij hun vakgenoten. 'Ze publiceren niet veel, maar wat ze publiceren komt keihard aan', weet Heijdra.

De Zweedse Koninklijke Academie van Wetenschappen, die de economieprijs uitreikt namens de Zweedse centrale bank, veegde de bijdragen van Mirrlees en Vickrey bij elkaar onder de noemer 'asymmetrische informatie'.

Asymmetrische informatie doet zich voor op verschillende plaatsen in de economie. Verzekeringsmaatschappijen bijvoorbeeld weten minder van de gezondheidstoestand van hun klanten dan de (potentiële) polishouders zelf. Op zoek naar een verzekering doen veel klanten zich gezonder voor dan zij zijn. De scheef verdeelde gezondheidsinformatie verstoort de werking van de verzekeringsmarkt. Want als de verzekeraar ervan uitgaat dat al zijn klanten liegen, stelt hij zijn prijs te hoog, en lopen de eerlijke klanten weg. Is de maatschappij te goedgelovig, dan gaat zij failliet.

Mirrlees en Vickrey krijgen de prijs voor hun analyse van dit soort informatieproblemen die, geeft de Zweedse Academie toe, 'nogal verschillende onderzoeksgebieden' betreffen. 'Het is een vreemde combinatie', vindt ook Arthur Schram van de Universiteit van Amsterdam. 'Maar goed, ze verdienen elk voor zich wel een prijs.'

William Vickrey, die liet weten 'een warm gevoel' van de toekenning te hebben gekregen is emeritus hoogleraar aan Columbia University in New York. Hij is vooral bekend om zijn onderzoek naar veilingen. Het probleem met een veiling waarbij iedere deelnemer een gesloten bod uitbrengt, is de scheef verdeelde informatie tussen de deelnemers. Iedereen kent zijn eigen maximumprijs, maar niet hoeveel de concurrenten over hebben voor het veilingobject. Dit verleidt hen ertoe hoger te bieden dan zij eigenlijk willen.

Vickrey bedacht een alternatief waarin de deelnemers ander gedrag vertonen. Bij een Vickrey-veiling - het biedproces kreeg zijn naam - wint weliswaar degene die het hoogste biedt. Maar hij betaalt de prijs van het op een na hoogste bod.

Arthur Schram onderzoekt in opdracht van het ministerie van Verkeer en Waterstaat de meest slimme manier om ether-frequenties te veilen. De Vickrey-veiling was een van de mogelijkheden. 'Hij is afgevallen', vertelt Schram. 'Voor bieders wordt het te ingewikkeld geacht.'

Mirrlees, die ooit wegvluchtte uit Cambridge omdat hij niet met de fanatieke econome Joan Robinson kon opschieten maar terugkeerde op de beroemde Marshall-leerstoel, verwierf zijn faam met een artikel over 'optimale belastingheffing'. De kerngedachte openbaarde zich in 1968 'in een flits'. Het zou tot 1971 duren voordat de gedachte in de gerenommeerde American Economic Review werd gepubliceerd, overigens met Peter Diamond van het MIT als co-auteur. 'Het artikel werd in eerste instantie geweigerd', weet Ben Heijdra. 'Mirrlees heeft toen druk uitgeoefend op de redacteuren door zijn contacten aan te schrijven.'

De huiver van de AER-redactie was waarschijnlijk het gevolg van de niet-alledaagse conclusie dat een belastingstelsel 'optimaal' is als het toptarief voor de topverdieners nul is. Een dergelijk belastingstelsel herverdeelt inkomen naar de stinkend-rijken. Het informatieprobleem zit hier bij de overheid die graag de burgers met een hoge verdiencapaciteit veel belasting wil laten betalen, maar tegelijkertijd het verstorende karakter van de belastingen wil beperken. Over de verdiencapaciteit van de burgers heeft de overheid geen informatie. Het niet-belasten van de allerhoogste inkomens heeft dan tot gevolg dat de burgers gestimuleerd worden zich maximaal in te spannen - met alle gunstige groeieffecten van dien. De succesvolsten worden beloond met een nultarief, de rest betaalt.

Hoe trots Mirrlees en Diamond ook op hun artikel waren, hun conclusie luidde dat zij 'dit stelsel niet graag toegepast zouden zien in echte economieën'.

Nobelprijzen worden nog altijd in studeerkamers verdiend.

Frank Kalshoven

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden