'Geld verdienen is sowieso het minst interessante wat een mens kan doen'

Eerst de Brexit, daarna Trump - het deed Howard Jacobson ontsteken in een blinde woede die het satirische boek Pussy opleverde. Troost haalt hij uit Rembrandt, Rigoletto en de hectiek van hartje Londen.

'Een column heb ik niet meer sinds de papieren Independent verdwenen is. Het enige wat overbleef was een boek. Ik moest schrijven. Ik kon niet zwijgen.' Beeld Els Zweerink.

Howard Jacobson werd halverwege de nacht van Donald Trumps verkiezing wakker. 'Ik voelde dat er iets vreselijk was gebeurd', zegt de Britse schrijver, zittend in zijn Londense penthouse. 'In onze familie is het een bijgeloof dat je het voelt wanneer er een naaste overleden is. In dit geval was het de beschaving die viel te betreuren.'

In de vroege ochtend klom de 74-jarige schrijver in blinde woede de ladder op die hem naar zijn schrijfhoek brengt. 'Een column heb ik niet meer sinds de papieren Independent verdwenen is. Het enige wat overbleef was een boek. Ik moest schrijven. Ik kon niet zwijgen.'

Het satirische boek verscheen reeds zes weken later. Pussy, luidt de titel. Een fabel over prins Fracassus, erfgenaam van het hertogdom Origenes, bestaand uit casino's en wolkenkrabbers. De prins, die tevergeefs heeft geprobeerd De vorst van Machiavelli te lezen, is ijdel, hecht aan 'kwantiteitstijd' en beperkt zich tot woorden met één lettergreep. Hij is dom genoeg om te worden gekozen. Het was een haastklus, zegt de auteur. 'Ik vreesde dat hij de inauguratie niet zou halen of zou zijn afgezet tegen de tijd dat het boek klaar was. En ik vermoedde dat andere schrijvers er ook mee bezig waren, ook onder de titel Pussy. Die ligt zo voor de hand.'

De auteur, bekend van bestsellers als The Finkler Question en The Mighty Walzer, bewoont een loft in Soho, een grote woonzolder boven het pand waar vroeger The Marquee zat, een befaamde club in de swinging sixties. Jacobson zegt niet veel te hebben met popmuziek. Hij kent de leden van 10cc uit zijn jeugd in Manchester en zag als jongeman een optreden van een chaotisch bandje uit Liverpool. 'Die werden later vrij bekend. Het waren the Beatles.' Zijn vrouw heeft meer interesse in de popcultuur. 'Jenny verzamelt oude foto's van optredens in The Marquee', zegt hij, 'en wil het trappenhuis ermee volhangen.'

1942 Geboren in Manchester
1961 Gaat Engels studeren in Cambridge
1964 Vertrekt voor drie jaar naar Australië
1974 Gaat doceren in Wolverhampton
1978 Debuteert met Shakespeare's Magnanimity (non-fictie)
1983 Coming From Behind, komische roman over zijn tijd in Wolverhampton
1999 The Mighty Walzer
2006 Kalooki Nights ('De meest joodse roman ooit geschreven')
2009 Presenteert Jesus the Jew, eerste aflevering van tv-serie Christianity, a History
2010 The Finkler Question (bekroond met Man Booker Prize)
2014 Presenteert Brilliant Creatures, tv-serie over beroemde Aussies in Engeland
2017 Pussy

Jacobson is getrouwd met Jenny De Yong en heeft een zoon, Conrad.

Aan de muur van de woonkamer hangen schilderijen, waaronder een Lowry, de schilder uit zijn geboortestad, alsmede een Rembrandt-achtig portret van de schrijver zelf. 'Gemaakt door de Australische schilder Ralph Heimans ter gelegenheid van mijn boek Shylock Is My Name. Dat maakte deel uit van een serie waarin schrijvers werd gevraagd een Shakespeare-stuk te herschrijven. Ik koos voor De koopman van Venetië.' Vanuit zijn woning kijkt hij uit over Londen. De Shard, St Paul's, de Barbican, het Royal Opera House en de Gherkin doemen op wanneer het gordijn opengaat. Het is stil, ook op de twee dakterrassen.

'Dat is het fijne van deze plek. De rust. Als ik behoefte heb aan het grotestadsleven, het lawaai, hoef ik de deur maar uit te lopen. Het probleem is dat Soho House, de club hier tegenover, nu een dakterras heeft. Een pokkeherrie. Klagen helpt amper.'

Echt gramstorig wordt hij pas als de twee grote gebeurtenissen van 2016 ter sprake komen: Trump en de Brexit. 'Ik snap dat de Brexit een protest was, tegen Londen, tegen de grootstedelijke elite, tegenover mensen als ik. Belachelijk, als je je achtergesteld voelt, probeer daar dan wat aan te doen in plaats van uit verbolgenheid het land kapot te maken.'

Hij spreekt zijn teleurstelling uit over Michael Gove, een van de bekende brexiteers. 'Ik ken Michael een beetje, hij heeft als minister van Onderwijs het niveau op de scholen opgekrikt. En uitgerekend hij, de denker, ontpopte zich tijdens de referendumcampagne als anti-Verlichtingsman, iemand die mensen aanspoorde deskundigen te wantrouwen. Ik begrijp dat niet.' Jacobson schrijft tegenwoordig voor de anti-Brexitkrant The New European en wil de strijd niet opgeven. 'Leg je erbij neer, hoor ik vaak. Wat een onzin, natuurlijk niet! Het vereist moed om te zeggen dat het een verkeerde keuze is geweest, maar het is wél zo. Mensen zien het vaker verkeerd dan goed.'

Trump was de druppel voor Jacobson. 'Ik was in Florida tijdens de campagne, heb die manifestaties gezien, ik twijfelde aan het verstand van kennissen die zeiden dat ze op Trump gingen stemmen. De helft van het land leed aan verstandsverbijstering. Ik begrijp het niet. Waar kwam die haat tegen Clinton vandaan? Waarom zijn mensen zo gecharmeerd van de rijkdom van Trump, een man die amper genoeg woorden kent om te twitteren, die over seks praat alsof hij het nog nooit gedaan heeft? Hij kan niet eens zeggen dat hij als krantenjongen begonnen is. Geld verdienen is sowieso het minst interessante wat een mens kan doen.'

Wanneer het tijd is om op de foto te gaan, kijkt de gastheer beduusd naar het onaangeroerde dienblad op tafel. 'De koffie. De koffie! Helemaal vergeten door al die ellende. Neem me niet kwalijk.'

Donald Trump. Beeld anp

1.Boek: Samuel Johnson - The History of Rasselas, Prince of Abissinia

'Deze fabel over een prins op zoek naar de zin van het leven is het intelligentste boek dat er bestaat, een goedgeschreven satire over het optimisme van de mens. Het is het enige fictiewerk van mijn held Johnson, een zedenmeester die zichzelf niet al te serieus nam en die zowel bot kon zijn als geestig.

'Zijn Rasselas woont in de Gelukkige Vallei, waar hij zich stierlijk verveelt. Daarom ontsnapt hij en trekt met een wijze uit het Oosten de wijde wereld in, van Suez tot Caïro. Hij ontmoet allerlei soorten mensen en stelt vast dat niemand echt gelukkig is. Iemand vertelt hem dat de beste manier om gelukkig te worden is door geen ongeluk toe te laten, maar als hij deze man een tweede keer tegenkomt is-ie diep bedroefd door de dood van zijn dochter. Stoïcisme heeft zijn grenzen.

'Uiteindelijk besluit Rasselas dat hij gelukkig zal worden van het rechtvaardig regeren van een klein koninkrijk en keert hij huiswaarts. Het verhaal is grappig maar ook verdrietig; alles zit er eigenlijk in. Voor mij ligt in dit boek de oorsprong van de Engelse roman. Jane Austen, George Eliot, Charlotte Brontë - ze zijn er allemaal door beïnvloed. Ik had Rasselas in mijn achterhoofd toen ik Pussy schreef.'

Cover van The history of Passelas, Samuel Johnson.

2. Politicus: Benjamin Disraeli

'Disraeli was een politicus met morele principes, breed ontwikkeld en gezegend met het vermogen om een invloedrijke roman te schrijven. Zulke Conservatieve politici bestaan amper meer. Ik had ooit hoge verwachtingen van Tony Blair, maar dat heeft niet lang geduurd. 'Irak' neem ik hem niet kwalijk, er waren goede redenen voor een invasie. Het is zijn smaak waar ik moeite mee heb, zijn voorliefde voor geld en beroemdheden. Op feesten vertoonde hij zich graag met popsterren en miljardairs. Blairs kreeg die nepkleur van decadente rijkdom op zijn gezicht, de kleur die Trump ook op zijn hele gezicht heeft.

'Het is de achilleshiel van onze tijd. Vroeger had een politicus genoeg aan een buitenhuisje in Berkshire om zijn aardse verlangens te bevredigen. Nu willen ze een eigen vliegtuig. Waarom vangt Hillary Clinton 80.000 dollar voor een toespraak? Ik krijg thee en misschien een fles wijn. Natuurlijk zou ik dat geld ook aannemen, maar ik mag hopen dat ik er iets goeds mee zou doen. We vinden het genant om over cultuur te praten, hebben er geen behoefte meer aan om mensen te verheffen.

'Trump is daar een extreem voorbeeld van, die houdt zoveel van de laagopgeleiden dat hij ze laagopgeleid wil houden. We hebben een nieuwe moraal nodig, een nieuwe bijbelse taal. Wanneer durft een politicus eens te zeggen: mensen, te veel geld is slecht voor je, geef het weg? Ik heb niets tegen moraliseren, integendeel. Ik wil een schrijver horen denken, daarom houd ik van victoriaanse schrijvers als George Eliot en Charles Dickens, en van een victoriaanse politicus als Disraeli.'

3. Film: Carnal Knowledge - Mike Nichols

'Een geweldige wrang-komische film met het rauwe East Coast-gevoel van begin jaren zeventig. Dat was de gouden tijd van Jack Nicholson, die toen ook speelde in Five Easy Pieces en The Last Detail. Carnal Knowledge ('Zinnelijke gemeenschap') gaat over twee studievrienden en hun visie op vrouwen. Nicholson speelt de harde, cynicus en Art Garfunkel het zachte, minder wereldse watje. Die twee hebben met elkaar gemeen dat ze een zootje maken van hun relaties met exemplaren van het andere geslacht. In diepere zin gaat het over de problematische aard van verlangen en over het rad dat mensen zichzelf voor ogen draaien.

'Ik heb altijd een zwak gehad voor Garfunkel, met zijn neuroses, zijn te mooie huid, zijn gevoelens die altijd net onder de oppervlakte liggen. Tussen gevoeligheid en ranzigheid zit bij hem maar een heel dun laagje. Ik heb altijd gedacht dat als ze de Dorian Gray-methode op mij zouden toepassen en mijn jongere zelf tevoorschijn zou komen, dat dat een Garfunkel is. Al wordt dat wel steeds moeilijker voor te stellen.'

4. Schilderij: Bathseba met de brief van koning David - Rembrandt

'Ouderdom vind ik interessanter dan jeugd. Ik hou van volwassenheid en heb er nooit naar verlangd om weer jong te zijn. En dat gaat ook voor mij op in de beeldende kunst. Die jonge Britse kunstenaars hebben me nooit kunnen bekoren. Dan liever de oude Picasso, die uit alle macht aan zijn status probeerde vast te houden. Of de collages van Henri Matisse, die ik een paar jaar geleden in Tate Modern heb gezien. Toen hij door zijn zwakke gezondheid niet meer kon schilderen, ging Matisse knippen en plakken. Fascinerend, dat beeld van een oude man die met een schaar op zijn bed zit.

'Maar er gaat niets boven de schilderijen van de oude Rembrandt, die horen tot de mooiste dingen die ooit door mensenhand gemaakt zijn. Ik heb ze gezien in de National Gallery. Wat me het meest deed, was Bathseba met de brief van Koning David. Je ziet Bathseba die nadenkt over een onmogelijk keus waardoor ze door haar schoonheid is gesteld: gehoorzamen aan de koning of trouw blijven aan haar afwezige man. Als je een geweten geschilderd wilt zien, moet hier naar kijken.'

Batsheba met de brief van Koning David.

Opera: Rigoletto - Verdi

'Er gaat weinig boven een avondwandeling van twintig minuten naar Covent Garden om daar naar de opera te gaan, liefst een van Mozart of iets romantisch uit Italië. Ik ben een sentimenteel mens, vandaar. Rigoletto is een favoriet, een intelligente opera waarvan het decor me altijd mee terugvoert naar de grandeur van de Renaissance, een wereld ook waar macht en corruptie hand in hand gaan.


'Prachtig is de harmonie van vier zangers die een zoetgevooisd contrast vormen met Rigoletto's cynisme - misère wordt beantwoord met hoop, woede met liefde. Het is verfijnde emotie. Dat is de essentie van opera, een kunstvorm die je moet ondergaan in de mooiste kleren die je hebt. Je kunt het niet maken om in spijkerbroek en een jasje toe te kijken hoe Rigoletto huilt om zijn dochter.'

6. Sport: tafeltennis

'Het had weinig gescheeld of ik was professioneel tafeltennisser geworden. Naast Engelse literatuur was deze sport mijn grote passie in Cambridge. Ik droomde ervan om wereldkampioen te worden, maar ik ben niet verder gekomen dan de Engelse subtop. Het was een zogeheten half blue sport, in dezelfde categorie als badminton en scrabble. Echte blue sports zijn rugby en cricket... In mijn boek The Mighty Walzer speelt tafeltennis een grote rol.

'Je weet misschien dat het oorspronkelijk een sport was van Oostenrijkers en Hongaren, waarbij het niet zozeer ging om winnen als wel om de schoonheid van de bal tegen het batje en hoe het klonk als het batje vanuit een bepaalde hoek werd geraakt. Toen kwamen de Chinezen en de Koreanen met hun sponsachtige batjes en ging de pingpongerij alleen nog maar om wie het hardste kon slaan.

'Een tijdje geleden was ik in Manchester voor een theateropvoering van The Mighty Walzer. Er kwamen mensen naar me toe waar ik eind jaren vijftig nog tegen heb gespeeld. Ze wisten de scores nog precies - weet je nog, die 21-19 in de derde set? Tafeltennissers ten voeten uit.'

7. Land: Australië

'Ik heb in mijn jonge jaren in Sydney en later in Melbourne gewoond, om te doceren. Tot in de jaren tachtig had ik er een tweede huis, waar ik overwinterde. Onderweg kwam ik eens vier Aussies tegen die net op weg waren naar Engeland: Germaine Greer, Clive James, Barry Humphries en Robert Hughes. Ze vroegen me wat ik in vredesnaam ging zoeken in Australië, het land dat zij juist ontvluchtten.

'Maar ik trof daar een bruisend cultureel leven aan, met enorm veel belangstelling voor de Europese cultuur. Ze hadden zoveel bewondering voor die cultuur omdat ze die zelf niet hadden. Tot diep in de nacht sprak ik met mijn Australische vrienden onder het genot van Aussie-bier over Brahms en de strijkkwartetten van Beethoven. Ik vond mezelf maar lui, omdat zij zoveel meer hadden gehoord en gezien dan ik. Het ging er fel aan toe in de discussies, veel feller dan indertijd in Engeland. Het was dan ook geen toeval dat de vier die ik net noemde zo'n grote impuls zouden geven aan het toen wat dooie culturele leven in Engeland, vooral op het vlak van literatuur en satire. Het waren rebellen.'

Zicht op Sydney, Australië. Beeld getty

8. Stad: Londen

'Ik kom uit Manchester, heb in Australië en in Cornwall gewoond, maar Londen is mijn stad. Samuel Johnson zei dat wie moe is van Londen moe is van het leven. En zo is het. Je voelt er meer dat je leeft dan buiten de stad. Leven in een metropool betekent dat je openstaat voor alles, ook voor het vreemde, het onbeschaafde.

'Natuurlijk word ik er soms horendol van - als ik hier in Soho 's avonds de straat opga, op het verkeerde moment het park in loop of per ongeluk bij een musical beland. Nu ik wat ouder word denk ik weleens: moet ik niet in het stille Hampstead gaan wonen? Maar daarna denk ik meteen: er is niets zo mooi als midden in een wereldstad te wonen waar iedereen naartoe wil. Waar je elke avond in een andere tent uiteten kunt. De hele wereld komt hier samen, zal dat door de Brexit veranderen? Vast niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden