Gekte is geen excuus in de oorlog

Joseph Heller beleefde de Tweede Wereldoorlog als bombardier, zonder er sterke anti-oorlogs-gevoelens aan over te houden. Toch schreef hij later de definitieve roman over de waanzin van de oorlog, Catch-22.Bert Vuijsje bespeurt vijftig jaar na dato geen spoor van slijtage in Hellers fameuze debuut.

Mijn generatie, geboren in de bange jaren 1940-'45, leerde zichzelf kennen in drie boeken. Als 15-jarige scholier leende ik De avonden uit de Openbare Bibliotheek Bussum. Ik herkende onmiddellijk de ondraaglijke kleinburgerlijkheid van mijn ouders en mijn eigen adolescente wanhoop. Een jaar later kocht ik de pocket-editie van On the Road, nadat ik een ademloze aanbeveling van Hans van Straten in Het Vrije Volk had gelezen. Een wijder en opwindender wereld dan het Gooi-noord ging voor mij open. (Beide titels pronkten in 1959 vanzelfsprekend op mijn boekenlijsten Nederlands en Engels bij het eindexamen hbs-B.) En ik zal een prille student zijn geweest toen mijn vader, nota bene, de blauwe Dell-pocket Catch-22 in huis haalde. Ik ontdekte dat het leven niet verrukkelijk, maar absurd was.


De auteurs van mijn drie lijfboeken, G.K. van het Reve, Jack Kerouac en Joseph Heller, waren twintig jaar ouder dan ik en behoorden dus tot de vooroorlogse generatie, maar dat was logisch. Ik was een fanatiek lezende tiener; zij waren respectievelijk 23, 35 en 38 toen ze in 1947, 1957 en 1961 hun chefs-d'oeuvre publiceerden.


Het is vaak riskant om terug te keren naar de passies van je jeugd. Aan de actuele relevantie van De avonden begon ik twintig jaar geleden al te twijfelen, toen de zoon van mijn vrouw zijn leraar Nederlands op het lyceum choqueerde met zijn oordeel: 'Frits van Egters is een eikel, maar die vader lijkt me wel een toffe peer.' On the Road durf ik al jaren niet meer open te slaan, uit angst dat de eindeloze lift-avonturen van Sal Paradise en zijn idool Dean Moriarty inmiddels geheel onverteerbaar zijn geworden. 'It isn't writing, it's typing', was destijds het malicieuze commentaar van Truman Capote op Jack Kerouacs epos, en ik vrees dat hij achteraf gezien de spijker op de kop sloeg.


Maar Catch-22 staat vijftig jaar later nog altijd recht overeind, met zijn cynisme, onbedaarlijke humor en horror, die permanent in elkaar overlopen. Joseph Hellers schildering van WOII is nooit uit mijn hoofd verdwenen: De soldaat in het wit die geheel uit verband lijkt te bestaan, met twee stopflessen boven en onder hem, die geregeld worden verwisseld. ('Why can't they eliminate the middleman?') Major Major Major Major, die door een bureaucratisch misverstand tot officier is gepromoveerd en zich in zijn paniek consequent onbereikbaar houdt. ('From now on, I don't want anyone to come see me while I'm here.' 'May I send them in after you've left?' 'Yes.' 'But you won't be here then, will you?' 'No.') Milo Minderbinder, die als corrupte mess-officier eigenhandig het universele kapitalisme ontdekt ('I don't make a profit. The syndicate makes the profit. And everybody has a share') - en uiteindelijk zelfs profijt weet te halen uit het door eigen toestellen laten bombarderen van zijn eigen luchtmachtbasis.


Het echte thema blijft de gerechtvaardigde doodsangst van hoofdpersoon Yossarian, de bombardier die ervaart dat het verplichte aantal bombardementsvluchten elke keer wordt verhoogd op het moment dat hij de limiet dreigt te bereiken. Gekte is volgens de reglementen een geldig excuus, maar zodra iemand een beroep doet op gekte om geen vluchten meer te hoeven maken, bewijst hij daarmee dat hij juist niet gek is - en moet hij dus weer de lucht in.


Die paradox is Catch-22, waartegen Yossarian zich met zijn eigen logica tevergeefs verzet. ('They're trying to kill me.' 'No one's trying to kill you.' 'Then why are they shooting at me?' 'They're shooting at everyone. . . They're trying to kill everyone.' 'And what difference does that make?')


Bij het vijftigjarig jubileum van Catch-22 komt de Nederlandse uitgever Anthos met een aantrekkelijk geprijsde herdruk: gebonden, en uitgebreid met veertig pagina's toelichting en commentaar van onder anderen Norman Mailer, Anthony Burgess, Christopher Hitchens en Joseph Heller zelf. In Amerika zijn gelijktijdig twee boeken over Heller verschenen: Tracy Daugherty's biografie Just One Catch, en de herinneringen van zijn dochter Erica Heller onder de titel Yossarian Slept Here.


Daugherty, een hoogleraar Engels aan Oregon State University die eerder een biografie van de schrijver Donald Barthelme publiceerde, heeft ijverig onderzoek gedaan en zijn bevindingen verwerkt tot een onderhoudend levensverhaal. Maar hij kampt met de handicap dat de persoon Joseph Heller (1923-1999) een stuk minder boeiend is dan zijn roman. Het komt in Just One Catch herhaaldelijk ter sprake: de verbazing dat een zo weinig bijzondere man zo'n bijzonder boek heeft geschreven. Iemand veronderstelt zelfs schertsend dat Heller het manuscript van Catch-22 misschien op het lichaam van een dode soldaat heeft gevonden.


Na zestig bombardementsvluchten vanaf Corsica werd Heller in juni 1945, 22 jaar oud, eervol uit actieve militaire dienst ontslagen. Terug in Amerika had hij geen concrete toekomstplannen behalve de vage ambitie om schrijver te worden. Hij ging studeren aan universiteiten in Californië en New York, publiceerde wat korte verhalen die niet veel aandacht trokken, en was twee jaar lang universitair docent Engels. In 1952, inmiddels getrouwd en vader, koos hij een op het oog lucratiever vak: copywriter op een reclamebureau.


De grote Amerikaanse romans over de Tweede Wereldoorlog waren al verschenen: Norman Mailers The Naked and the Dead in 1948, James Jones' From Here to Eternity in 1951. Heller wist in 1955 een fragment getiteld Catch-18 gepubliceerd te krijgen, maar weinig wees erop dat hieruit de opzienbarendste oorlogsroman van allemaal zou voortkomen.


Biograaf Daugherty maakt duidelijk dat Joseph Heller niet primair werd voortgedreven door sterke anti-oorlogsgevoelens. Hij wilde literatuur beoefenen (in het voetspoor van Céline en Nabokov, die hij zeer was gaan bewonderen), hij wilde geld verdienen, en hij was naar eigen zeggen 'not that interested in the subject of war'. De vorige maand geveilde brieven aan zijn vriend James Nagel, waarin Heller beweert te hebben genoten van zijn diensttijd, wijzen ook in die richting.


In oktober 1961 kon de copywriter eindelijk fulltime schrijver worden. Zijn boek was af, nadat Robert Gottlieb het manuscript bij uitgeverij Simon and Schuster met Hellers hartelijke medewerking intensief had geredigeerd. Alleen de titel Catch-18 moest anders, want Leon Uris had zojuist zijn oorlogsroman Mila 18 aangekondigd. Het getal 11 werd overwogen, daarna 14, maar ten slotte kwam Gottlieb met de definitieve suggestie: 'Twenty-two, it's funnier than eighteen.' En zo werd Catch-22 geboren.


De roman haalde voor Kerstmis 1961 drie drukken, maar de verkoop explodeerde pas in september 1962 met de pocket-editie: meer dan een miljoen exemplaren binnen acht maanden. In augustus 1962 waren de filmrechten al verkocht voor 100.000 dollar.


Joseph Hellers leven was voorgoed veranderd. Hij nam ontslag als copywriter en genoot met volle teugen van zijn succes: literaire cocktail-parties, wekelijkse diners met de 'Chinese Gourmet Club' (een kringetje bekende New Yorkers, onder wie Mario Puzo, Mel Brooks en Zero Mostel) - en dan waren er natuurlijk de vrouwen die bij de roem hoorden.


Hij ging wel door met schrijven. Zijn tweede roman Something Happened verscheen pas in 1974, maar dertien jaar werk was niet tevergeefs. De auteur vatte het zelf treffend samen: 'I put everything I knew about the external world into Catch-22, and everything I knew about the internal world into Something Happened.' Het boek biedt meer dan 500 pagina's even statische als hypnotiserende spanning, die pas vijf bladzijden voor het eind tot tragische ontlading komt.


Heller heeft geput uit twee bronnen: de permanente bestaansangst uit zijn tijd als copywriter ('In the office in which I work there are five people of whom I am afraid'), en de beklemming van zijn huwelijks- en gezinsleven ('My wife is a good person, really, or used to be, and sometimes I'm sorry for her'). In beide opzichten, schrijft Tracy Daugherty, is de roman dertig jaar later een van de sjablonen voor de tv-serie Mad Men geweest.


Met Something Happened had Joseph Heller bewezen meer te zijn dan de auteur van één boek, maar zijn ware oeuvre was daarmee in feite voltooid. Zijn leven desintegreerde door een bloedige echtscheiding en een gelijktijdige verlammingsziekte (het Guillain-Barré Syndroom), die hij met moeite overleefde. Hij publiceerde nog vijf romans, maar die konden niet in de schaduw staan van zijn twee meesterwerken. Het dieptepunt was Closing Time uit 1994, het met een voorschot van 750.000 dollar gehonoreerde vervolg op Catch-22. Ik heb het hem noch mijzelf willen aandoen om dit boek te lezen. Op 12 december 1999 stierf Heller, 76 jaar oud.


Yossarian Slept Here, waarin Erica Heller haar vader wil portretteren, voegt weinig toe aan de gedegen biografie van Tracy Daugherty. Ze is deels het slachtoffer geworden van haar eigen generositeit. Doordat ze uitvoerig met Daugherty heeft gesproken, staan bijna al haar zinnige observaties ook in zijn boek, vaak zelfs letterlijk. Wat Daugherty terecht niet heeft weergegeven is Erica Hellers nogal kokette gebabbel op het thema: wat zijn wij toch een gekke familie.


Interessant is wel wat zanger-schrijver-personality Kinky Friedman ooit tegen haar zei: 'Je hebt veel schrijvers die belangrijk zijn, financieel of anderszins, voor hun agenten en uitgevers. Maar ze zijn niet 'betekenisvol'. There's a huge difference between being important and being significant. Joe was significant.'


Joseph Heller formuleerde die gedachte zelf compacter. Door de jaren heen werd hij tot gek wordens toe bestookt met de vraag: 'Waarom heeft u nooit meer een boek geschreven dat net zo goed is als Catch-22?' Zijn antwoord was onveranderlijk en afdoende: 'Who has?'


Over een jaar of tien, als mijn oudste kleinzoon toe is aan grote-mensen-boeken, zal ik hem niet lastig vallen met De avonden of On the Road. Maar Catch-22 mag hij niet missen.


Tracy Daugherty: Just One Catch - A Biography Of Joseph Heller.

St. Martin's Press; 548 pagina's; ca. € 31,- ISBN 978 0 312 59685 9.


Erica Heller: Yossarian Slept Here.

Simon & Schuster; 272 pagina's; ca. € 22,-. ISBN 978 1 4391 9768 4.


Joseph Heller: Catch-22.

Uit het Engels vertaald door J.F. Kliphuis. Anthos; 514 pagina's; € 15,-. ISBN 978 90 414 1865 4.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden