Gekozen burgemeester is in VS al achterhaald

Alle argumenten die minister De Graaf gebruikt voor de invoering van de gekozen burgemeester, waren in de VS redenen om erop terug te komen, constateert Ko de Ridder....

Waarom houdt minister De Graaf toch zo hardnekkig vol dat een gekozen burgemeester de modernste en meest democratische vorm van lokaal bestuur is? Ervaringen in het buitenland hebben het tegendeel bewezen. Veertien jaar geleden installeerde president Bush sr. een speciale commissie, de National Commission on the State and Local Public Service. Deze commisssie had tot taak het vertrouwen van de burger in het lokaal bestuur te herstellen, het begrip van de burger voor het bestuur te vergroten en het probleemoplossend en dienstverlenend vermogen van het bestuur te verbeteren. De woorden van het instellingsbesluit lijken als twee druppels water op de terminologie die De Graaf gebruikt ter rechtvaardiging van veranderingen in de inrichting van de gemeente, zoals de gekozen burgemeester. Ook in de VS kampte het lokaal bestuur met een vertrouwenscrisis, met passieve kiezers en met een kloof tussen bestuur en burger.

In 1993 ontving de president het rapport onder de titel Hard Truths, Tough Choices: An agenda for state and local reform. Wat waren de aanbevelingen? Niets dat lijkt op de kroonjuwelen van D66 die heden ten dage over onze gemeenten worden uitgestort. Dualisme, de gekozen burgemeester, referenda, vaststelling van belastingverordeningen door de burgers zelf, kiezersinitiatieven, de mogelijkheid de gekozen burgemeester via een impeachmentprocedure af te zetten, in de VS bestond het al.

De commissie gooide het dan ook over een heel andere boeg. Meer bevoegdheden voor de uitvoerende macht, en het terugdringen van de macht van de gemeenteraad. Management van de uitvoering in plaats van een te ver doorgevoerde representatieve lokale democratie. De burger als klant van het openbaar bestuur moest belangrijker worden dan de burger als staatsburger en kiezer.

Met die aanbevelingen is weinig gedaan - niet in de laatste plaats omdat Washington niets over de gemeenten te zeggen heeft. In de meeste staten is de lokale gemeenschap tot op grote hoogte bevoegd de bestuurlijke inrichting van de gemeente vast te stellen. Men maakt dan op lokaal niveau zelf wel uit of men een monistisch dan wel dualistisch stelsel prefereert, en of men al dan niet een gekozen burgemeester wil. Over een radicale democratisering van de lokale overheden gesproken! Kom daar maar eens om bij De Graaf. Die weet niet beter dan een gekozen burgemeester centraal op te leggen. Het Amerikaanse voorbeeld inspireerde New Labour. De regering-Blair heeft een systeem ingevoerd waarbij de gemeente mag bepalen of de burgemeester door de raad wordt gekozen of door middel van verkiezingen.

Het is interessant te zien hoe lokale gemeenschappen in de VS hun bevoegdheden gebruiken om hun eigen 'grondwet' te schrijven, en vooral ook, te herschrijven. De vele lokale bestuursvormen kunnen worden verdeeld in vier categorieën: de sterke burgemeester, de zwakke burgemeester, het commissiesysteem en het systeem van raad plus sterke gemeentesecretaris (city manager). Uit de beschikbare gegevens blijkt dat elk jaar wel enige duizenden lokale overheden van charter veranderen. Er is een trend het systeem van de sterke burgemeester te vervangen door dat van de city manager. De belangrijkste reden om afscheid te nemen van het systeem van de sterke gekozen burgemeester is de inefficiency en het gebrek aan service bij de overheid als dienstverlener, alsmede de vriendjespolitiek en de veel te grote invloed van gevestigde belangen in het lokale politieke proces.

Kortom, de gekozen burgemeester is in de VS op zijn retour, om precies die redenen die onze minister aanvoert om de gekozen burgemeester aan de gemeenten op te leggen. Waarom niet het voorbeeld van de regering-Blair gevolgd: laat de gemeenten zelf beslissen! Dat zou pas echt een andere overheid opleveren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden