Gekmakende nuances rond plantenleven

Vijftien jaar geleden kreeg Terri Schiavo een hartstilstand. Door langdurig zuurstofgebrek werden haar hersenen zwaar beschadigd. Vervolgens werd zij verpleegd....

Nadat hij enkele jaren verbetering in haar lot probeerde te brengen, gaf Michael, haar echtgenoot, begin jaren negentig de hoop op dat Terri's situatie zou verbeteren. Dat gebeurde opmerkelijk genoeg nadat hij een rechtszaak had gewonnen over de gebrekkige medische behandeling na Terri's ongeval, waardoor hij over een miljoen dollar kon beschikken. Hij wilde dat Terri zou sterven omdat zij dat zelf zou hebben gewild.

Terri's ouders konden niet aanvaarden dat zij, een gelovige katholiek, dat zou hebben gewenst, en een langdurige rechtszaak volgde. Michael kon zich een dure top advocaat veroorloven, Terri's ouders konden dat niet - zij moesten het doen met een onervaren juriste.

In Florida kan een rechter als fact finder optreden: hij bepaalt wat wel of niet in de procedure als 'feit' wordt aangemerkt. De rechter accepteerde Michaels bewering dat Terri wilde sterven als zij 'als plant' moest vegeteren. Meer dan een enkele terloopse opmerking na het zien van een film was er van Terri niet - maar die was voor de rechter genoeg om daarna in de verdere procedure de besluiten onverbiddelijk te beïnvloeden. Latere rechters kunnen een dergelijk feit alleen ondermijnen wanneer procedurele fouten zijn gemaakt.

Verder slaagden Terri's ouders er niet in Michaels voogdij over Terri aan te vechten, ook al begon Michael tien jaar geleden een nieuw gezin.

Volgens Michael was Terri direct na de langdurige hartstilstand als persoon gestorven. Zij zou geen bewustzijn hebben en wat van haar resteerde kon niet als menselijk wezen worden aangemerkt. Specialisten steunden hem. Wat in leven werd gehouden, bezat geen menselijke waardigheid.

Terri's ouders dachten in dat lichaam wel Terri te herkennen. Zij beweerden dat zij met haar konden communiceren. Ook zij lieten specialisten naar Terri kijken en deze zeiden dat Terri op z'n minst een 'laag' bewustzijn had. De ouders smeekten Michael de verantwoordelijkheid voor Terri's verzorging aan hen over te dragen.

Enkele weken geleden werd in een tv-programma aan Michael gevraagd waarom hij Terri wilde laten sterven. Om een einde aan haar lijden te maken, zei hij.

Maar: leed zij als zij een plant was? Is voor de gewaarwording van lijden niet een bewustzijn nodig, een besef van het lichaam, van het contrast tussen vrede en pijn, van geluk en ongeluk? Michaels specialisten zeiden dat Terri in een 'persistente vegetatieve staat' (PVS) verkeerde. Kunnen lichamen in PVS pijn lijden? De vragen houden hier niet op. Wat vertegenwoordigde Terri's lichaam voor Michael? Waarom wilde Michael de plant laten sterven? Dacht hij dat hij haar ziel moest bevrijden van zijn omhulsel? Was haar ziel niet met haar bewustzijn uit haar lichaam verdwenen? Wat kon de dood van haar lichaam toevoegen aan de dood van haar geest?

En de wet? De wet kan alleen vaststellen dat zij dood is wanneer Terri's hart niet meer klopt. Voor de gekmakende nuances die de werkelijkheid in 2005 kent, heeft de wet geen ruimte.Haar moeder droeg haar ooit in haar eigen lichaam, Terri was door haar gevoed en geliefkoosd, maar de wet gaf haar niet het recht voor haar te zorgen, ook al wilde zij dat hartstochtelijk; de wet gaf daarentegen een echtgenoot die al jaren geleden zijn huwelijksbeloften verbroken had, de bevoegdheid Terri te laten sterven.

Zagen Terri's ouders in Terri's plantaardige reflexen de bedrieglijke tekenen van een persoon die communiceert? Dat is mogelijk. Maar als Terri niet meer dan een plant in PVS was, en dus geen enkele menselijke gewaarwording kende, kon geen sprake zijn van een verlenging van haar lijden aangezien zij geen lijden kon ervaren. Het maakte dus niet uit of haar hart bleef kloppen. En dus konden de illusies die door de liefde van de ouders ontstaan waren - Terri communiceert, Terri kan misschien een beetje beter worden - geen kwaad teweegbrengen.

Na een juridisch gevecht dat jaren geduurd heeft, kreeg Michael zijn zin: de voeding van Terri's lichaam mocht worden gestaakt. Gisteren overleed zij. Juridisch kreeg Michael gelijk, maar een juridisch gelijk hoeft niet per se een moreel gelijk te impliceren. Het was - niet naar juridische maar wel naar normale menselijke normen - onduidelijk of Terri ooit precies wist wat er met haar moest gebeuren wanneer zij zo ernstig gehandicapt zou raken dat zij haar wil niet meer kon uiten. Desondanks gaven de rechters haar man het recht als wettelijk voogd over haar lichaam te beschikken.

Terri verkeerde niet in coma, zoals vaak wordt geschreven, maar zij was ernstig gehandicapt uit een coma ontwaakt. Haar lichaam functioneerde zonder hulpmiddelen; alleen bij haar voeding had zij een sonde nodig. Wie de meningen en inschattingen van specialisten naast elkaar legt, ziet hoe vaak ze elkaar tegenspraken, andere inschattingen hadden, verschillende oordelen uitspraken.

Ofwel: er is te weinig bekend over de staat van deze patiënten. En, ten overvloede, we weten niet wat Terri dacht of ooit hierover heeft gedacht. Wat precies de menselijke waardigheid inhoudt, kan alleen de betrokkene zelf vaststellen; niemand, voogd of specialist, mag zich de macht toeëigenen daarover te oordelen. Niet zonder reden schaarden grote Amerikaanse organisaties van gehandicapten zich achter Terri's ouders.

Al in een essay uit 1993 bekritiseerde de ethicus Jenny Teichman (Emeritus Fellow Cambridge) het werk van de radicale ethicus Peter Singer, wiens ideeën doorklinken in Michaels houding. Teichman schreef: 'In Practical Ethics somt Singer de menssoorten op die geen recht op het leven hebben. Hij noemt nadrukkelijk niet alleen gehandicapte nieuwgeborenen, maar ook vier weken oude baby's met leukemie die niet door hun ouders of verzorgers gewenst worden, elke jonge baby die niet gewenst wordt, en alle menselijke wezens die niet weten dat zij personen zijn.'

Was Terri geen persoon omdat zij niet meetbaar kon denken? Als een mens geen persoon is, zoals een baby, kan dan over zijn leven worden beschikt? We mogen Terri's ouders niet zomaar als religieuze gekken wegschuiven; het lot van hun dochter roept, nogmaals, de onmogelijke vraag op wie en wat wij als mens wensen te zijn.

Leon de Winter is schrijver

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden