Gekke kunstvolk voelt de terugslag in Egypte

In de schaduw van Caïro bloeit in Alexandrië de cultuur van verande-ring. Maar activisten zitten vast: morgen uitspraak in hoger beroep.

ALEXANDRIË - Kunst en activisme smelten samen in Alexandrië en meer dan wie of wat ook zijn de zussen Maysoon en Mahienour el-Massry daarvan de belichaming.


Mahienour is de bekendste van de twee. Zij was een van de vonken die in januari 2011 het vuur van de Egyptische volksopstand deden ontvlammen. Als advocaat en linkse activist maakte zij stampij over de blogger Khaled Said, die in een politiecel in Alexandrië was doodgeknuppeld. De actie 'Wij zijn allen Khaled Said' zwol vanaf de zomer van 2010 aan tot het protest dat dictator Hosni Mubarak noodlottig werd.


Nu zit de 28-jarige Mahienour zelf gevangen. Zij werd opgepakt nadat ze in november had betoogd bij de rechtbank in Alexandrië waar de zaak tegen de moordenaars van Khaled Said zich voortsleept. Twee dagen eerder was de 'anti-protestwet' van kracht geworden.


Onder haar vijf medearrestanten waren leden van de Revolutionair Socialistische Partij, waarvan ook Mahienour lid is, alsmede dichter en romancier Omar Hazek - ook zo'n verbindingsstreepje tussen kunst en activisme. Alle zes werden veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf. Zaterdag komt het hoger beroep voor.


Afgelopen zaterdag mocht de familie Mahienour voor het eerst bezoeken. 'Ze is vol goede moed en ongelooflijk sterk', zegt haar zus Maysoon (26). Ze noemt de open brief, de cel uitgesmokkeld, waarin Mahienour met een verwijzing naar de klassenstrijd schrijft over haar medegevangenen, arme sloebers die een kleine lening niet konden afbetalen.

undefined

Bevlogen en toegewijd

Het verbaast Maysoon niets. Zij kent haar zus als een pasionária, voor niets en niemand bang. 'Bevlogen van politiek, ijzersterk in debatten, toegewijd aan de mensenrechten.'


Maysoon is dat ook wel, ze werd meegesleept door Mahienour. Maar het hart van de jongere zus ligt toch vooral bij de cultuur. De cineaste is een van de centrale figuren in de levendige alternatieve kunstscene van Alexandrië.


Alexandrië? Levendige scene?


Jawel, de havenstad is de Assepoester van de hedendaagse kunst in Egypte. Niemand ziet haar staan, want Caïro trekt alle aandacht. Maar als de klok een zeker tijdstip slaat, toont 'Alex' haar artistieke schoonheid.


Voor Maysoon was het Dubai International Filmfestival dit jaar zo'n zilveren muiltjes-moment. The Mice Room viel in de prijzen, een speelfilm van 80 minuten uit Alexandrië. Angst is het thema. Egyptische ouders jagen met het dreigement 'Pas op, anders sluit ik je op in de muizenkamer!' hun kinderen schrik aan. 'Het was een geweldige opsteker voor de cinema in Alexandrië', zegt Maysoon. The Mice Room heeft voor alle filmmakers uit de stad de ambitie opgeschroefd.


De film werd gemaakt door Rufy's, een collectief van zes jonge filmers, met een budget van praktisch nul. Typisch Alexandrië: geld is er niet, want dat blijft hangen in Caïro. Productiehuizen zijn er niet, ook die zitten in de hoofdstad. De kunstenaars van Alexandrië moeten alles op eigen houtje doen.


Precies dat bepaalt de charme van de lokale kunstwereld. Omvangrijk is die niet naar Europese begrippen, niet voor een stad van 5 miljoen inwoners. Maar hier gelden Arabische begrippen. De jonge kunstenaars vormen een creatieve underground. Culturele centra zijn vrijplaatsen, proeftuinen van de vrijheid. Aha erlebnis van de jaren zestig.


Abdullah Sharkas ziet er ook zo uit, met zijn woeste baard en haardos. 'Hippies!', wordt er wel geroepen als hij en zijn vrienden over straat lopen, maar ach, Alexandrië is een groot dorp. Ze kennen hem wel. Sharkas (32) is filmer en directeur van Studio Janaklees, een van de onafhankelijke culturele centra in de stad. Een smaakvolle etage in het centrum met ruimtes voor exposities, film, debatten, workshops, fotografie.


Als Sharkas en zijn kunstvrienden uitleggen waarom Alexandrië zo'n prettig artistiek klimaat heeft, zoveel beter dan Caïro, hoeven ze maar over de boulevard te wijzen, waar een zalige koele zeewind de dwarsstraten binnenwaait. Wie over de horizon kijkt, weet Athene aan gene zijde van het water, en Rome, en de Franse mediterrane kust. Alexandrië is op Europa gericht, al sinds de klassieke oudheid. Een restant van de Griekse kolonie woont er nog altijd.


'Alex is kosmopolitisch', zegt Sharkas. 'Vrij, open. De Griekse invloed zit in de ziel van de stad.' 'Alex heeft meer energie', zegt cineaste Nada Riyadh (26). 'Hier gaat het om de inhoud. In Caïro vraagt de producer alleen hoeveel dagen je wilt draaien en hoeveel het gaat kosten. In Alex vraagt de producer: waarover gaat je film?'


De eigenzinnige kunstscene van Alexandrië ontstond al vóór de Arabische Lente van 2011. Van een jaar eerder dateert de film Microphone van Ahmed Abdalla, een van Egyptes bekendste regisseurs, over de underground van de havenstad. Merkwaardig genoeg speelden jezuïeten daarin een belangrijke rol (zie inzet).


De volksopstand bracht een grote opleving van de kunst in Egypte. Kunstenaars namen deel aan de revolutie en raakten erdoor begeesterd. Straatkunst - graffiti, theater - paste perfect in de sfeer van protest. Maatschappelijke thema's voor kunstuitingen dienden zich als vanzelf aan.


'De revolutie was een geweldige inspiratie', zegt theatermaker Adel Abdelwahab (30). 'De Egyptische politiek was stilstaand water. Maar opeens werd het opwindend. Na 25 januari 2011 is politiek geen moment saai geweest.'


En zo vloeiden in Alexandrië - meer nog dan in het grote, anonieme Caïro - kunst en activisme samen. 'Voorheen waren er aparte circuits van kunstenaars en activisten. In de revolutie vonden ze elkaar. Kunstenaars werden activisten, activisten werden kunstenaars', zegt Sharkas.


Ruim drie jaar later en met de komst van generaal Al-Sisi als president lijkt de revolutie terug bij af, maar de artistieke geest weigert zich te laten terugstoppen in de fles. 'De energie van na de revolutie is gebleven', meent theatermaker Abdelwahab.


'Er zijn nog steeds veel nieuwe initiatieven', zegt Basma el Husseiny, als directeur van het onafhankelijke fonds Al Mawred al Thaqafy een spin in het web van de Egyptische kunstwereld. 'Het aantal projecten is sinds 2011 minstens verdrievoudigd.'


Maar hoe zit het dan met de censuur in Egypte? Is die, met opnieuw een autoritair regime, terug van weggeweest?


Het antwoord op die vraag ondergraaft de gemakkelijke clichés.


Een totalitair land is Egypte nooit geweest, ook niet onder Mubarak. Ja, er bestaat officiële censuur, maar die komt pas in actie als een kunstenaar een beroep doet op de gevestigde instellingen en de fondsen van het ministerie van Cultuur. Dan zal een stoffige bureaucraat misschien een rode streep zetten door iets dat te ver gaat op de drie gevoelige thema's: religie, seks en politiek.


Maar wie onder de radar blijft met kleinschalige en onafhankelijke producties, kan grotendeels zijn gang gaan.


Theatermaker Abdelwahab: 'Ik heb nooit last gehad van censuur.' Filmer Sharkas: 'Ook onder Mubarak konden we doen wat we wilden.' Filmer Ahmed Nabil: 'Het klinkt misschien gek, maar ik heb nooit enige druk gevoeld.'


Na de revolutie trokken de jonge kunstenaars van Alexandrië de straat op. Legio waren de straatfestivals, theatervoorstellingen op pleinen en in parken, filmvoorstellingen in de open lucht. Het dansfestival Nassim el Raqs voltrok zich onder de blauwe hemel. Alles was mogelijk, iedereen kwam kijken - artistiek volk zowel als doodgewone burgers.


Gek genoeg was de regeerperiode van de islamistische president Mohammed Morsi tot nu de meeste probleemloze, zeggen de kunstenaars. 'Voor zover ik weet is de vrijheid van expressie toen niets in de weg gelegd', zegt Basma el Husseiny. 'Wat niet betekent dat dat zo gebleven zou zijn. Het gedachtegoed van de Moslimbroeders strookt niet met vrije kunst.'


De ommekeer kwam juist met het afzetten van Morsi en de militaire machtsovername. De sfeer op straat is veranderd. Geen kwestie van censuur, eerder van maatschappelijk klimaat. De autoriteiten treden pas op als burgers klagen, of gekrenkte religieuze leiders. Precies daar ervaren de kunstenaars van Alexandrië een terugslag.


Het gekke kunstvolk wordt weer raar aangekeken. Burgers verlangen na drie jaar van chaos naar rust en orde. Belt een boze buurman de politie of de plaatselijke legerpost, dan is het al snel 'wegwezen'. Het leger wil geen gedoe.


Als gevolg daarvan heeft de kunst zich teruggetrokken uit de openbare ruimte en weer de binnenruimte opgezocht - de zalen, of in ieder geval plekken in de buitenlucht die wat minder in het oog lopen. Filmopnames buiten? Niet te doen. 'Sinds vorig jaar vraagt de politie je om een vergunning als je op straat werkt', zegt Abdullah Sharkas. 'Voorheen was dat nooit nodig.'


Ondergronds hoeft de underground van Alexandrië nog niet, wel wordt beschutting gezocht. Als gevolg daarvan werd ook het publiek weer select. Gewone mensen blijven weg.


'Kunst als middel van expressie in de openbare ruimte is bijna onmogelijk geworden', zegt de Fransman Lucien Arino (34), directeur van danscentrum Rézodanse en organisator van festival Nassim el Raqs. Met enige overdrijving: 'Zet tien mensen op straat en ze sturen een tank.' Basma el Husseiny: 'De marges zijn kleiner geworden. Het ziet er niet veelbelovend uit. Het zal de komende jaren erg moeilijk worden.'


Met haar gedetineerde zus in gedachten en met een verwijzing naar de door haar bewonderde film, zegt Maysoon el-Massry het poëtischer: 'Egypte wordt steeds meer een muizenkamer.'


Egyptische cinema mondt uit in 'Alex wave'


De Egyptische cinema ontstond in 1917 in Alexandrië. Naderhand werd Caïro belangrijker. Van de jaren veertig tot begin jaren zeventig beleefde de Egyptische film haar hoogtijdagen. Van de circa 4.000 Arabische films uit de 20ste eeuw kwam ruim driekwart uit Egypte. Het Egyptische dialect is overal in de Arabische wereld te verstaan.


Na 1970 zakte de Egyptische film weg, maar de laatste jaren gaat het niveau weer omhoog. Over de volksopstand van het Tahrirplein werden voortreffelijke speelfilms gemaakt en documentaires zoals het internationaal gelauwerde The Square (2013) van regisseur Jehane Noujaim.


Sinds vijftien jaar beleeft met name Alexandrië een opleving, mede dankzij de jezuïeten. Pater Fayez Saad stichtte eind jaren negentig het Jesuit Cultural Center. Tientallen jonge Alexandrianen, ook Maysoon el-Massry, volgden er de driejarige filmopleiding, een vruchtbaar alternatief voor de filmacademie in Caïro.


Alexandrië ontwikkelt zich tot het talentvolle nakomertje van de roemruchte historische Egyptische cinema. Inmiddels is sprake van een kleine maar heuse 'Alex wave'.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden