BESCHOUWING

Geketende vrijheid in de voetbalmarkt

Het zogeheten Bosman-arrest bevrijdde eind 1995 de profvoetballers uit de ijzeren greep van hun clubs. Sindsdien zwermen de toppers voor veel geld uit over de wereld. Rijk zijn ze, maar gelukkig?

Beeld Foto: Getty, bewerking: Stan van Lier

Bij Tottenham Hotspur was Gareth Bale een imposante voetballer, die over de hele linkerflank denderde. In zijn topseizoen 2012-2013 was hij de beste voetballer van de Premier League. Daarop vertrok hij voor ongeveer 100 miljoen euro naar Real Madrid, waar hij een plek vond tussen al die andere voetballers die tot de beste van de wereld behoren.

Twintig jaar na Wenen

Zondag is het exact twintig jaar geleden dat Ajax de Champions League won. Bekijk hier de special '20 jaar na Wenen'.

Bij Real voetbalde al iemand anders op links: Ronaldo, de onderkoning van het wereldvoetbal. In de oneindige verzameling talent is Bale vastgeklonken aan de rechter zijlijn. Hij is de duurste van allemaal, maar de supporters in Bernabéu floten hem - en ook Ronaldo - uit toen Juventus vorige week te sterk was in Madrid en de finale van de Champions League bereikte.

Het zogenoemde Bosman-arrest uit december 1995 opende de grenzen in het Europese voetbal. Onbedoeld heeft het de prijzen in het voetbal opgedreven, een nieuw transfersysteem gecreëerd, de toplaag van voetballers en zaakwaarnemers immens verrijkt en van topclubs een bijna bizarre verzameling talent gemaakt. Bale, Ronaldo, Modric, Kroos, Hernandez, Benzema, Khedira, Marcelo, Pepe, nog een stel Spanjaarden, enzovoorts. Allemaal bij één club.

Onderstaande infographic werkt niet in de mobiele app en is het beste te zien in een browser. Tekst loopt door onder infographic.

Speelt wel, maar niet op zijn favoriete positie: Gareth Bale (Real Madrid). Beeld getty

Luxueuze slaaf

Vóór Bosman zei een club gewoon tegen een speler: jij mag niet weg. Als de ene club een prof van de andere club wilde overnemen, vermenigvuldigde de verkopende club het salaris met een bepaalde factor. Dat was de afkoopsom. Sommige voetballers deden niet eens meer moeite om weg te komen. Ze bleven gedwee, jaar in, jaar uit. Soms was er sprake van club-liefde, maar vaak genoeg was de voetballer ook niets anders dan een moderne, luxueuze slaaf.

Jean-Marc Bosman vocht die gewoonte aan. Zijn contract bij Club Luik liep af en hij kon naar Duinkerken. Luik vroeg nochtans een vergoedingssom. Bosman beriep zich op het vrije verkeer van personen binnen de EU. Hij kreeg gelijk, een uitspraak die de belofte van vrijheid in zich droeg: de voetballer was nu eindelijk vrij om te gaan en staan waar hij wilde als zijn contract afliep.

De uitspraak heeft het voetbal ingrijpend veranderd. Ajax was het eerste prominente slachtoffer, omdat de leiding overvallen werd door de nieuwe situatie. Een half jaar voor de uitspraak won de Amsterdamse club nog de Champions League. Ajax was eigenlijk nog maar een clubje toen het op 24 mei in Wenen, morgen precies twintig jaar geleden, met een schitterend elftal AC Milan versloeg en de Champions League won. Het was een elftal van groot-Amsterdam: Van der Sar in het doel, dan Reiziger, Blind, Rijkaard en Frank de Boer. Op het middenveld Seedorf, Litmanen en Davids; Finidi, Ronald de Boer en Overmars waren de aanvallers. Kluivert en Kanu vielen in.

Bijna onoverwinnelijk was de ploeg in 1995, met titels van Nederland, Europa en de wereld. De ploeg telde misschien één ster, Rijkaard. De meeste anderen waren jong. De reserves Musampa en Wooter, twee jonkies uit Amsterdam, droegen na afloop de beker in een kist. 'Weet je wat hierin zit?', vroegen ze baldadig aan de pers.

Bosman: Weinig plezier van zege

Jean-Marc Bosman heeft zelf weinig plezier beleefd aan zijn juridische overwinning. Hij kreeg zeven ton schadevergoeding, maar geen club wilde hem meer hebben. Hij raakte aan de drank en leefde van een uitkering van 750 euro per maand. 'Als ik mijn leven mocht overdoen, had ik het anders gedaan', zei hij in 2012. 'Dan had een ander deze rechtsgang mogen maken, dan was ik voetballer gebleven.'

Jean-Marc Bosman.

Meer geld

Dat is alweer twintig jaar geleden, maar het lijkt gisteren, met die emotionele taferelen in het Ernst Happel Stadion. Na afloop van de finale roept Jari Litmanen de spelers op te blijven bij Ajax, met het doel de heerschappij over jaren uit te breiden. Litmanen overtuigt zijn gehoor, met die diepe, staccato stem van hem, maar het loopt totaal anders. Een paar jaar later is bijna iedereen weg, mede door het Bosman-arrest. Menig Ajacied liet zijn contract aflopen: Kluivert, Bogarde, Reiziger, Davids. Ze profiteerden van de opeens veel hogere salarissen elders. Nu ze geen transfersom meer hoefden op te brengen, bleef er meer geld over voor henzelf.

Jammer voor Ajax en voor het Nederlandse voetbal, fijn voor de voetballers die hun lot meer dan ooit in eigen handen kunnen nemen. Maar twintig jaar na Bosman moeten we vaststellen dat de belofte van vrijheid maar deels is waargemaakt.

Want zoals Gareth Bale zijn er veel meer. En hij speelt tenminste nog. Na de opening van de grenzen begonnen de clubs met het meeste geld toppers te verzamelen. Sindsdien is steeds meer toptalent verzameld bij de paar clubs met het meeste geld. De topvoetballer is ontstellend rijk, maar in zijn eigen, internationaal getinte biotoop is hij allang niet meer uniek. Zijn status is gedevalueerd en daarmee is zijn persoonlijkheid gekrompen. Meer dan ooit zitten toppers op de bank of spelen ze niet op hun favoriete plek.

Het laatste grote succes van Ajax: Rijkaard met de Champions League-beker in 1995. Beeld Stanley Gontha

Maar een nummer

Doelman Heurelho Gomes, tussen 2004 en 2008 de octopus in het doel van PSV, veroordeelde deze week Tottenham Hotspur, een van zijn vorige clubs. 'Ze kopen de spits Soldado voor 35 miljoen en stellen hem vervolgens niet op.' Gomes noemde ook Lamela, een prachtige dribbelaar, bij wie het soms lijkt het of hij niet meer kan voetballen. Rijk, financieel onafhankelijk, maar ook een nummer. Dzeko, Balotelli, Khedira, grote voetballers, soms anoniem bij hun clubs.

Zie ze elke week zitten, met hun invalbeurten, met hun verbanning naar een positie die eigenlijk de hunne niet is. Winston Bogarde was overbodig bij Chelsea. Zijn salaris hield hem in Londen, ondanks een groeiend gevoel van ongeluk. De eeuwige reserves zeggen voor de vorm dat ze het geweldig naar de zin hebben, maar wie kijkt in hun ziel? Spits Falcao, in zijn vakgebied een van de besten ter wereld, is reserve bij Manchester United. Trainer Van Gaal zal hem straks weer inruilen voor een ander.

Daar komt bij dat het ene transfersysteem is vervangen door het andere, dat net zo goed een vorm van perversiteit in zich draagt. Clubs voorzagen financiële rampspoed en veranderden van tactiek. Aan spelers met aflopende contracten verdienen ze niks meer. Ze bieden langdurige verbintenissen aan, in ruil voor een hoog salaris. Het is een doodzonde om een speler uit zijn contract te laten lopen, zoals dat heette.

Niet spelen en voor veel geld op de bank: Mario Balotelli (AC Milan). Beeld EPA
Niet spelen en voor veel geld op de bank: Roberto Soldado (Tottenham Hotspur). Beeld epa
Niet spelen en voor veel geld op de bank: Sami Khedira (Real Madrid). Beeld EPA

Bijtekenen of verkopen

Pakweg twee jaar voor de afloop van het contract is het devies: bijtekenen of verkopen. En als je niet bijtekent, stelt de trainer je gewoon niet meer op. Vraag maar aan Wesley Sneijder, die bij Internazionale in een paar jaar tijd veranderde van held tot ongewenste vreemdeling en naar Turkije vluchtte. Wie de gelegenheid krijgt zijn contract te laten aflopen, is doorgaans al wat ouder en geen geld meer waard, hij is slim of gewoon niet zo goed.

Waar clubs vóór Bosman een beperkt aantal buitenlanders mochten opstellen, lag de markt nu open. Ook de tweede garnituur kreeg kansen op een lucratief contract in een ver land. Het Bosman-arrest maakte zo van veel voetballers zwervende miljonairs.

De club met de beste verzameling spelers uit alle landen wint tegenwoordig de Champions League. Bij Inter, winnaar in 2010, speelde geen enkele Italiaan in de basisploeg. Bovendien werken clubs uit met name Zuid-Europa gaarne met dubbele paspoorten, zodat ze geen problemen krijgen met voetballers van buiten de EU. De Argentijn Messi heeft bijvoorbeeld ook een Spaans paspoort. Hij woont al sinds zijn 13de in Spanje.

De structuur is nu zo, ongeveer: de grote landen verzamelden talent, de kleinere landen leiden op. Nederland zakte ver weg in het clubvoetbal. Tien jaar na het Bosman-arrest bereikte PSV de halve finale van de Champions League, weer tien jaar later is de herdenking van het succes van Ajax een exercitie in melancholie.

Niet spelen en voor veel geld op de bank: Radamel Falcao (Manchester United). Beeld AFP
Niet spelen en voor veel geld op de bank: Edin Dzeko (Manchester City). Beeld -

Ingewikkelder

Over die internationalisering valt veel te zeggen - je kunt het leuk vinden dat de voetballers van je club overal en nergens vandaan komen of juist niet - maar zeker is dat ze de voetbalwereld ingewikkelder heeft gemaakt. De belangen groeiden. Niet alleen door Bosman, maar het arrest was wel het vliegwiel van belangen.

Voetballers kwamen vroeger uit de buurt van de club. Sommige journalisten belden gewoon aan bij Piet Keizer, in de jaren zeventig. Als hij zin had, praatte hij. Anders niet. Pas rond 1990 namen clubs vaste perschefs aan om de alsmaar groeiende, steeds internationaler getinte belangstelling te controleren en te sturen.

De hedendaagse topvoetballer houdt zich het liefst op de vlakte. Hij is nooit verzekerd van zijn plaats in de veranderde hiërarchie, hij heeft een media-adviseur. Het grote geld is zijn levensader. Hij behoort, veel meer dan voorheen, tot een systeem. De tijd dat voetballers als iconen van vrijheid golden, is voorbij door de onderwerping aan dat systeem. George Best werd de vijfde Beatle genoemd, Johan Cruijff was misschien de zesde. Best stond voor een levensstijl, Cruijff beklom de barricaden om betere regelingen voor zichzelf en collega's te treffen.

Gedoe

Saillante uitspraken leveren alleen gedoe op, zeker als de topspeler voetbalt in een ander land dan dat van zijn herkomst, met een andere cultuur. Eén verkeerd vertaald zinnetje, één uit de context getrokken uitspraakje met goedbedoelde kritiek op de trainer en alle media zullen de rel tot in den treuren uitventen, met alle gevolgen van dien. 'Bosman' creëerde een nieuwe wereld.

Alleen de allerbesten kunnen ogenschijnlijk zeggen wat ze willen: het type Zlatan Ibrahimovic. Hoewel? Zelfs hij moet oppassen, als hij in een onbewaakt ogenblik zegt dat Frankrijk een shitland is. Want zijn werkgever uit dat shitland betaalt zijn salaris van pakweg 20 miljoen euro, via de omweg van Qatar, waarvandaan de eigenaren van Paris Saint Germain komen.

De hedendaagse topvoetballer toont de wereld dat ultieme gevoel van vrijheid. Kijk naar zijn tatoeages, naar zijn snelle auto, zijn schitterende vrouw, zijn vakantie op de Malediven. Het lijkt alsof de zon speciaal voor hem schijnt. Maar dat is dus vooral de buitenkant, de zijde die hij tot in zijn exhibitionistische details mag laten zien. Maar vraag eens aan Gareth Bale of hij in zijn hoofd ook zo vrij is. Of hij diep in zijn hart niet liever bij Tottenham zou spelen, met publiek dat hem zou toejuichen na weer een prachtige rush langs de linkerzijlijn.

Zlatan Ibrahimovic (Paris Saint Germain). Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden