Gek van de wereld

Regisseur Marc Schmidt vertelt waarom hij de documentaire De regels van Matthijs over zijn autistische jeugdvriend moest afmaken, ook toen deze tijdens het draaien zelfmoord pleegde.

'Ik heb er nooit aan getwijfeld of de film er moest komen,' zegt Marc Schmidt. 'Niet afmaken zou ik heel laf hebben gevonden van mezelf.' Voor zijn documentaire De regels van Matthijs zou Schmidt (1970) zijn vriend Matthijs, die hij al sinds de middelbare school kende, een jaar lang filmen. Dat was het plan - maar het liep anders. Vijf maanden na het begin van de opnamen werd Matthijs op last van de rechter uit zijn Groningse huurwoning gezet. Kort daarna pleegde hij zelfmoord.


Matthijs vertoonde op school al afwijkend gedrag, vertelt Schmidt. 'Hij was een outcast; hij spijbelde veel, sliep tijdens de les en kon absoluut niet tegen de structuur die hem werd opgelegd. Het was duidelijk dat er iets mis was, alleen wisten we toen nog niet wat.' Later bleek dat Matthijs autistisch was. 'Hoogfunctioneel autisme', zegt Schmidt. 'Hij was heel intelligent, maar had grote sociale gebreken. Daarbij had hij andere problemen; hij kon bijvoorbeeld paranoïde zijn, wat waarschijnlijk voortkwam uit zijn autisme.'


'Ik aanvaard niet dat de wereld niet klopt', zegt Matthijs in de documentaire, die vanavond in première gaat op het Nederlands Film Festival in Utrecht. Matthijs is een pietje precies, voor wie de dingen maar op één manier kunnen. En dat is niet altijd de makkelijkste. Zo noteert hij data steevast in een code van drie letters, gebaseerd op zijn eigen 36-urige stelsel. Hij neemt al zijn gesprekken op, om later te kunnen achterhalen wat zijn gesprekspartner precies bedoelde. En hij heeft bedacht dat de cv-installatie in zijn woning op een andere manier aangelegd moet worden.


Heelal

In zijn verwoede pogingen om overzicht te houden, maakt Matthijs alles juist ingewikkelder. Die cv, dat wordt een drama: de hele boel ligt al gauw uit elkaar, zonder zicht op herstel. Een conflict met de woningbouwvereniging is het gevolg. Het levert enorme stress op bij Matthijs, want zijn huis is zijn enige houvast. 'Mijn woning, dat is het heelal', zegt hij. En: 'Ik ben bang in mijn eigen regels verstrikt te raken. Ik zoek een uitweg.'


Schmidt kon met Matthijs goede gesprekken voeren. 'Hij was niet mijn beste vriend, of wat je je daarbij voorstelt. Daarvoor was het te veel eenrichtingsverkeer. Maar ik vond zijn manier van redeneren waardevol; hij was een geniale denker. Deuren die bij ons gesloten zijn, stonden bij hem wijd open. Soms wist ik niet zeker of hij iets briljants zei of aan waandenkbeelden leed. Maar het kon heel mooi zijn, omdat hij zo ver durfde te denken.'


Het plan om de film te maken werd door Matthijs meteen omarmd. Schmidt: 'Daar had hij twee redenen voor. In de eerste plaats zou de film hem in staat stellen om zichzelf door mijn ogen te zien. Omdat hij het vermogen miste op een normale manier te communiceren, was hij daardoor geobsedeerd. En in de tweede plaats snakte hij ook wel naar erkenning.'


Dat Matthijs zo graag wilde dat de film er kwam, zorgde ervoor dat Schmidt na diens zelfmoord niet het bijltje erbij neergooide. Zijn dood was wel plotseling, maar niet geheel onverwacht. 'Zo lang ik hem kende, was hij al suïcidaal. Het conflict met de woningbouwvereniging speelde al langer, maar ik had geen idee dat het zo totaal uit de hand zou lopen. Daarna was de grond onder zijn voeten verdwenen. Er viel ook niet meer met hem te overleggen.'


Had de woningbouwvereniging Matthijs moeten sparen? Hadden zijn hulpverleners meer voor hem moeten doen? Kon Schmidt zelf zijn vriend niet redden?


De film roept de vragen wel op, maar houdt ze bewust ook op afstand. Het moest een intiem portret worden, zegt Schmidt, geen verslag van een psychiatrisch probleemgeval. 'Ik wil juist dat je hem als persoon ziet, niet alleen als een autist. Dat je begrijpt hoe hij dacht en deed. Daarom heb ik veel achtergrondinformatie achterwege gelaten - dat schept alleen maar afstand.'


Cru

Schmidt weet zeker dat iedereen zijn uiterste best heeft gedaan om Matthijs te helpen. Zelfs de woningbouwvereniging, die de regels zo ver mogelijk oprekte. Het ging gewoon niet meer; Matthijs zag geen perspectief. 'Dat is het ergste, dat je niks meer kunt doen. Mijn film is zeker geen aanklacht, absoluut niet.


Ik laat eerder de machteloosheid zien van iedereen. Niemand wist wat hij met Matthijs aan moest - ik ook niet. Ik denk dat hij uitgeput was. Hij zei tegen me: 'Er is een fundamentele, onoverbrugbare kloof tussen mij en de anderen. Ik kan wel de schijn ophouden, maar verder kom ik nooit.'


Het is inmiddels een jaar later. De documentaire is af en won al een prestigieuze prijs op het Zwitserse festival Visions du Réel in Nyon. In Utrecht dingt De regels van Matthijs mee naar een Gouden Kalf. Het voelt raar, zegt Schmidt, om lof te krijgen voor de film terwijl zijn vriend er niet meer is. 'Ik denk dat Matthijs het zelf niet erg zou vinden, maar het is cru.'


Dat de regisseur Matthijs' keuze begrijpt, betekent trouwens niet dat hij het ermee eens is. 'Ik heb zijn dood iets meer geaccepteerd dan een jaar geleden, maar ik blijf het onbevredigend vinden', zegt hij. 'Dat gevoel wil ik de kijker ook meegeven. Daarom eindigt de film na zijn dood zo abrupt. Een bewuste keuze: ik wilde het niet verzachten.'


'Het is filosofisch onbeholpen om niet aan te nemen dat alles wat kan bestaan, bestaat', is een van Matthijs' uitspraken in de film. Schmidt: 'Hij dacht niet in beperkingen, maar in mogelijkheden. Ik zou het leuk vinden als mensen niet alleen maar de moeilijkheden van zijn leven en karakter zouden zien, maar ook de schoonheid. Ik zie de film zeker als een eerbetoon aan Matthijs. Hij staat straks postuum op het podium.'


De documentaire De regels van Matthijs gaat vanavond in première op het Nederlands Film Festival. Op 8 oktober zendt de NCRV de film op televisie uit.


Dat autisme vele gezichten heeft, bewijzen de twee documentaires op het Nederlands Film Festival waarin de aandoening een belangrijke rol speelt. Naast De regels van Matthijs (foto rechts) is dat Jeroen Jeroen, geselecteerd voor de Gouden Kalfcompetitie in de categorie korte documentaire. Regisseurs Petra Lataster-Czisch en Peter Lataster laten daarin 24 uur zien uit het leven van de zwaar autistische puber Jeroen, die weinig zelf kan en voortdurend zorg nodig heeft. Zonder commentaar, maar genadeloos registrerend tonen de makers hoe de verstandelijk gehandicapte, soms opvliegende Jeroen de hele dag door met zichzelf en zijn omgeving in de knoop raakt.


'Gewoon niet compatibel'


Kit Vanmechelen was de psychiater van Matthijs. Ze is bereid toelichting te geven bij de documentaire van Schmidt. 'Matthijs ging met iedereen over alle onderwerpen tot het uiterste in discussie. Daardoor dreef hij mensen tot wanhoop. Ik was zijn zoveelste en helaas laatste psychiater. Ik mocht hem graag; hij was lastig, maar ook charmant en getalenteerd.


Wat mankeerde Matthijs precies?

Details over diagnoses kan ik niet geven, vanwege mijn beroepsgeheim, maar ook omdat Matthijs een 'buitencategorie' patiënt was. Hij was hoogbegaafd en had duidelijk autisme, maar dat dekt de lading niet helemaal. Hij had een ernstige, langdurige en ingewikkelde problematiek, dat kun je niet in één woord vatten.'


De film richt zich volledig op Matthijs, waardoor niet duidelijk wordt wat er allemaal door hulpverleners is geprobeerd om de trieste afloop te voorkomen. Is dat voor u niet vervelend?

'Nee, de film toont goed de grote machteloosheid van Matthijs en zijn omgeving. Ik heb die ook gevoeld. Als ik hem met veel moeite over één hobbeltje had geholpen, lagen daarachter veel nieuwe hobbels klaar. We hebben gedaan wat mogelijk was. Matthijs was eigenlijk onbehandelbaar ziek.'


Is Matthijs tegen de vele regels in onze maatschappij opgelopen, of toch vooral tegen zichzelf?

'In feite was elke regel er voor Matthijs een te veel. Misschien zou hij in een minder streng gereguleerde samenleving beter gedijd hebben. Hoe hij was en dacht was gewoon niet compatibel met zijn omgeving. Hij werd gek van de onlogische wereld en de wereld werd gek van hem. Elke dag was een nieuwe bron van frustratie, machteloosheid en woede. Ik denk dat hij al heel lang in de reservetijd zat. Dat het op was.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden