Gek van beroemdheid

Kan Arnold Schwarzenegger maar beter stoppen met zijn verwijzingen naar The Terminator? Over gestoorde fans, televisieprogramma's en de celebrity-cultus, die ons allemaal tot gekte drijft....

Zeer onlangs verscheen een 32-jarige stalker, Richard Sathianathan, voor de Californische rechter. De man was enkele malen het landgoed van Arnold Schwarzenegger binnengedrongen en moet nu voorgoed uit de buurt van de filmster/politicus blijven. Ook dient hij zich onder psychiatrische behandeling te stellen. Verdere details ontbreken, de staf van Schwarzenegger houdt de kaken op elkaar.

Terwijl u dit leest, zijn er duizenden gestoorde fans actief, zoekend naar geheime telefoonnummers, rondhangend bij landgoederen, studio's en concerten, ploeterend op brieven waarin ze de beroemdheid van hun keuze van hun ONBESCHRIJFLIJKE, UNIEKE, ONVOORWAARDELIJKE genegenheid proberen te overtuigen.

Hoe hinderlijk zulke fans ook zijn, veel dreiging gaat er meestal niet van uit. Ze hopen op onstuimige nachten met Eminem, Madonna of Linda de Mol, doen desnoods een aanzoek, maar daar blijft het bij.

Gevaarlijke fans zijn een categorie apart. Zij hopen niet op een relatie met een beroemdheid, welnee, die relatie hebben ze naar hun vaste overtuiging al. Het gevolg: geen celebrity is zijn leven meer zeker.

Een gestoorde Engelsman, Barry George, dacht dat de populaire BBC-presentatrice Jill Dando hem via de televisie geheime tekens gaf, dat ze de ene jurk droeg op dagen dat ze van hem hield maar een andere op dagen dat ze hem afwees. Op 26 april 1999 vermoordde hij de 37-jarige Dando met een kogel door het hoofd, op de drempel van haar huis in Londen.

Serena Williams en Martina Hingis worden over alle continenten achtervolgd door mannen die een wederkerige liefdesrelatie met hen zeggen te hebben. Günther Parche, de man die Monica Seles met messteken verwondde, dacht een liefdesrelatie met Steffi Graf te hebben en zag het als zijn plicht haar voornaamste concurrente uit de weg te ruimen.

Steven Spielberg werd ' s nachts in eigen huis overvallen door een man met handboeien en scheermesjes, die een seksuele obsessie voor de regisseur, zijn vermeende 'adoptief-vader', koesterde. In Los Angeles werd de jonge actrice Rebecca Schaeffer in haar huis doodgeschoten door iemand die, met dank aan de televisie, claimde haar persoonlijk te kennen. De man die destijds kogels op president Reagan afvuurde, John Hinckley, zag het als zijn taak de actrice Jodie Foster te beschermen en vereenzelvigde zich volledig met de hoofdpersoon in Taxi Driver, die aan het eind van de film een politicus tracht te vermoorden.

Wat al deze gestoorde zielen met elkaar gemeen hebben, is dat ze fictie en realiteit niet meer kunnen scheiden. Zo bezien speelt Schwarzenegger met zijn verwijzingen naar zijn rol als Terminator geen ongevaarlijk spel: als hi ¿ j werkelijkheid en fictie al niet meer scheidt, hoe moeten geesteszieke televisiekijkers dat dan doen?

Veel buitenlandse beroemdheden laten zich inmiddels adviseren hoe om te gaan met 'fans'. Schrijf niet terug, schijnt het meestgegeven advies te zijn, kijk ze niet in de ogen, sta ze niet te woord aan de telefoon; kortom, mijd elke vorm van contact.

Off the record geven Nederlandse beroemdheden toe dat ook zij hun angstige ervaringen met gevaarlijke gekken kennen, maar er openlijk over praten doen ze niet. Het zou belagers het idee kunnen geven dat hun 'geliefde' met ze bezig is en er dus (zi ¿ e je wel!) van een relatie sprake is. Bovendien is het niet verstandig mensen in de schijnwerpers te zetten die er vaak juist van dromen zelf beroemd te worden. Zoals Regisseur Brian de Palma eens zei: 'Al die psychopaten zitten op hun motelkamer televisie te kijken en denken: hé, wat zit ik hier eigenlijk te doen? Ik moet naar buiten: mensen vermoorden, er een boek over schrijven, een celebrity zijn.'

Toch zijn in zeker opzicht niet deze psychopaten maar wijzelf de grootste gekken. Ook wij zijn gefascineerd door celebrity's, en anders dan psychopaten kunnen wij weten dat die fascinatie uitsluitend op illusie berust.

In zijn boek Intimate strangers laat de Amerikaanse filmcriticus Richard Schickel zien hoe de televisie ons het gevoel geeft dat celebrity's persoonlijke kennissen zijn. Het medium, betoogt hij, werkt veel met intimiteit suggererende close-ups en presenteert de personality's in kunstmatig gestileerde omgevingen, die volop ruimte voor verbeelding laten. Anders dan vroeger hoeven we ook het huis niet meer uit om de beroemdheden te zien. Celebrity's zijn nu als vrienden en familieleden: levensgroot wandelen ze de huis-en zelfs de slaapkamer in.

Psycho-analyticus en hoogleraar literatuurwetenschap Jay Martin valt Schickel bij, al legt hij de accenten anders. In zijn boek Who am I this time? schrijft hij: 'Kranten, populaire tijdschriften, films maar vooral de televisie overstelpen de moderne cultuur met zoveel fictie, dat nogal wat mensen moeite hebben onderscheid te maken tussen echte en denkbeeldige sociale relaties.'

De boodschap van Martin en Schickel is niet dat ieder van ons zich tot stalker of moordenaar zal, of zelfs maar kán ontpoppen. Daar komt (gelukkig) meer voor kijken. Hun standpunt impliceert wel dat ook u en ik schijnrelaties met beroemdheden aanknopen.

Ter verdediging: we kúnnen ook bijna niet anders. Het legioen beroemdheden beperkt zijn optredens niet tot speciale programma's als Villa Felderhof, Ivo Niehe's TV Show, Shownieuws, Sterrenbeurs en RTL Boulevard; ze zijn te gast in Studio Sport, presenteren NOVA en het Journaal, acteren in drama, doen mee aan spelletjes, keren prominent in cabaret en satire terug.

Gewild of ongewild verzamelen we informatie over ze, beginnen we over ze na te denken. Vervolgens kunnen we het niet laten in kranten, opinie-en omroepbladen (de roddelbladen zien we uiteraard nooit) méér over ze te lezen. We bereiken het voorstadium van de krankzinnigheid, waarin we weten dat Sylvana Simons zich thuis meer ontspannen voelt dan op haar werk, Jan Mulder vreemdgaat en Wendy van Dijk zeker niet naar haar Xander terugkeert.

En dan volgt de ergste fase. Dwangmatig beginnen we te graven naar 'de mens achter' de politicus, de zanger, de schrijver, de acteur, menend dat die ander zich door ons wil láten kennen. En daar schuilt het misverstand. Voorzover geïnterviewden zich al niet uit angst voor gestoorde fans tot oppervlakkigheden of onwaarheden beperken, doen ze dat wel uit het verlangen kiezers of kijkers te trekken, boeken of cd's te verkopen of gewoon aardig gevonden te worden. Celebrity's hebben ook geen reden zich door ons te willen laten kennen. Ze kennen u en mij tenslotte niet.

Al die nieuwtjes en vraaggesprekken hebben daarom geen enkele zin. Niet voor niets schreef Ischa Meijer in De Dikke Man over het maken van interviews: 'Een naar soort gesprek, lijkt me', zei De Jonge Psychoanalyticus.

'Er is onder die omstandigheid eigenlijk helemaal geen sprake van wat voor soort gesprek dan ook', zei de Dikke Man, 'laat staan van enigerlei werkelijk of wezenlijk contact.'

Wie werkelijk meer over een beroemdheid wil weten, moet een grondig geresearched portret le-zen of, beter nog, wachten tot de definitieve biografie verschijnt, wat meestal pas na iemands dood het geval is.

Intussen worden de treurigsten onder ons celebrity-junks, die zich steeds maar dieper in de ander storten, tót ze hun eigen verfoeide ik opzijschuiven en door de gedachten en gevoelens van die ander vervangen.

Ook daaraan wijdde Ischa Meijer in De Dikke Man een gedachte: 'Langzaamaan begon het interviewen mij te vervelen. Nu begrijp ik: door mij telkenmale zo volledig te verliezen in de ander, raakte mijn eigen wezen steeds meer zoek.'

De laatste gezonde mens op aarde is Nobelprijswinnaar J. M. Coetzee. Hij verfoeit illusies en weigert om die reden in de media te verschijnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden