Geheimtaal

Jarenlang tekende de Russische gevangenenbewaarder Dantsig Bardajev de tatoeages na van gedetineerden. Bijna 800 tekeningen selecteerde hij voor een boek....

door Bart Rijs

'Ik ben een schoft, een rotzak.' Het kan Dantsig Bardajev niet schelen wat je van hem denkt. Hij wil dollars voor een interview. Vooraf te betalen. Hem, een voormalig agent van Stalins geheime dienst, gevangenisbewaarder en rechercheur, hoeft niemand te vertellen wat er in de wereld te koop is. De veertig dozen met tekeningen zijn zijn levenswerk, zijn schat.

De eerste tekening maakte hij bijna veertig jaar geleden in het Huis van Bewaring IZ-45/1 in Sint-Petersburg, beter bekend als 'de kruisen'. Het is een somber negentiende-eeuws gebouw, volgepropt met gevangenen. Drieduizend in de jaren dat Bardajev in de kruisen werkte, tienduizend nu. Soms liet hij een gevangene uit de cel roepen, betaalde hem met een pluk tabak om zijn borst te ontbloten en maakte een snelle schets die hij later thuis uitwerkte.

Nadat hij met pensioen ging, selecteerde hij 773 van de tekeningen voor een boek dat dit jaar ten doop werd gehouden in 'de kruisen'. De grootste lof kwam van de directeur van de gevangenis. 'Zulke literatuur is niet geschikt voor algemeen gebruik, alleen als gids en leerboek voor het gevangenispersoneel en de politie.'

Bardajevs boek is een encyclopedie van gevangenistatoeages: duivels, kerken, porno, skeletten, tijgers, vrouwenkopjes, ridders, straaljagers, kruisen, hartjes, engelen, executies, ruiten, injectiespuiten, toortsen, prikkeldraad, zwaarden, cobra's.

Op het eerste gezicht zijn de tatoeages een chaotische verzameling symbolen, een versiering die niets betekent. Maar terwijl Bardajev de tatoeages in zijn schetsboek kopieerde, ontdekte hij dat ze een geheimtaal vormen die alleen de gevangenen kennen. Tatoeages, zegt hij, 'zijn heilige symbolen'. De tatoeages vormen een uniform waaraan ingewijden de rang van de gevangene in de dievenwereld kunnen aflezen. Soms zijn er op de schouders epauletten getatoeëerd, en op de borst onderscheidingen.

Wie een tatoeage laat aanbrengen waarop hij geen recht heeft, moet zich 'verantwoorden'. De andere gevangenen snijden de tatoeage en het lichaamsdeel waarop die is aangebracht weg met een aangescherpte lepel of een glassplinter. Wee de gevangene die de gewraakte tatoeage op zijn borst heeft zitten.

Bardajev begon de gevangenen systematisch te bestuderen en classificeerde de tatoeages alsof hij een antropoloog was die een onbekende wilde stam had ontdekt. Dat was geen slecht idee. De Russische maffia was en is een wereld op zichzelf. Met gebruiken, rituelen en een hiërarchie die net zo vaststaan als die in de kerk. De gevangenis is een deel van die wereld, en als bewaker had Bardajev als geen ander de mogelijkheid de maffiosi te leren kennen. Het was in die tijd ondenkbaar dat iemand de maffia zou bestuderen. In Sovjet-Unie bestond officieel geen misdaad. De maffia bestuderen? Welke maffia? Bardajev hield zijn collectie geheim. Omdat niemand wist wat hij deed, kon hij zijn gang gaan.

De oude gevangenisbewaker heeft de gespleten persoonlijkheid van veel Sovjetburgers. Zijn vader werd in 1938 opgepakt door Stalins geheime dienst, de NKVD. Hij was een Boerjaat - een Mongools volk in het zuiden van Siberië -- uit een rijke familie met een passie voor folklore en etnografie. Dat was in de ogen van de NKVD genoeg hem als volksvijand te veroordelen tot tien jaar werkkamp. De kinderen van een volksvijand moeten worden heropgevoed, dus werden Dantsig en zijn zusje ondergebracht in kindertehuis 'Oktoberrevolutie'.

Toen Hitler in 1942 de Sovjet-Unie binnenviel, werd Bardajev gemobiliseerd en ingedeeld bij dezelfde NKVD die zijn vader had opgepakt. Toen de oorlog voorbij was, meldde hij zich aan bij de kunstacademie - hij tekende niet onverdienstelijk - maar werd niet toegelaten. De autoriteiten wezen hem in plaats daarvan een baan als bewaker toe, en hij moest zijn kunstenaarsaspiraties uitleven in de gevangenis. Het was zijn vader die hem voorhield dat hij zijn schetsen moest verzamelen. 'Anders verdwijnen die met de misdadigers in het graf.'

Wie voor het eerst is veroordeeld - 'een haantje' in het gevangenisbargoens - en met een maagdelijke huid in de cel komt, is een niemendal. De eerste tatoeage is een pijnlijk inwijdingsritueel. De 'prikkers' in de gevangenis gebruiken roet van verbrande schoenzolen, zodat de huid ontsteekt en maanden blijft jeuken. De eerste tatoeage is het teken dat iemand zijn gewone leven achter zich heeft gelaten, en deel is geworden van de onderwereld.

Het is bijna een wedergeboorte, vaak krijgen gevangenen op de vingers van hun hand de letters van een dievennaam, een bijnaam getatoeerd. Later komen de 'ringen' om de vingers. Een ring met een omgekeerde schoppen betekent dat de gevangene een overvaller is; de letter R een racketeer die winkeliers en zakenlieden beschermingsgeld afperst; een scarabee een dief. Tatoeages zijn een diploma en dossier tegelijk.

De 'dievenkoningen' die aan de top staan van de criminele groepen dragen 'een jacquet met onderscheidingen'. Ze worden door de andere gevangenen behandeld met de egards die bij hun voorname positie horen. De onderscheidingen die op hun borst zijn getatoeëerd hebben wel iets weg van ridderorden. Alleen zijn de lauwerkransen vervangen door prikkeldraad en de nationale wapens door een doodskop of een klauw.

De gevangenen dragen alle Russische leiders met zich mee, van tsaar Nicolaas II tot en met Vladimir Poetin. Meestal zijn ze afgebeeld als duivels, of als vampiers wie het bloed van de tanden druppelt. Zelfs in de Sovjet-tijd, toen een verkeerde opmerking of grap rampzalige gevolgen kon hebben, lieten de gevangenen de meest oneerbiedige dingen op hun huid tatoeëren. De een had de ironische tekst 'slaaf van de communistische partij' op zijn tenen, een ander op zijn schouder het wapen van de Sovjet-Unie, bestaand uit botten en schedels. Het was geen teken van politieke oppositie, maar van de verwerping van elke vorm van gezag.

Bardajev stapte in de jaren zestig over naar de recherche van Leningrad, het huidige Sint-Petersburg. Dat gaf hem genoeg gelegenheid tatoeages te blijven verzamelen. In zijn vrije tijd stroopte hij de banja's, de gevangeniskliniek, de ontnuchteringscellen en zelfs het lijkenhuis af, zoals elke verzamelaar op zoek naar zeldzame en bijzondere exemplaren. Met de Transsiberië-expres reisde hij vier keer op en neer naar Vladivostok, bezocht de gevangenissen en werkkampen langs de spoorlijn, en kwam met een schetsboek vol tatoeages thuis.

Gevangenistatoeages zijn meestal niet wat ze lijken. Een tatoeage van een kerk is geen uiting van geloof: het aantal koepels staat voor het aantal veroordelingen. Het woord BOG - God, in het Russisch - staat voor Boedoe Opjat Grabit: 'Ik ga door met stelen.' De pornografische tatoeages hebben niets te maken met seks: soms is de draagster een prostituee, en is het gewoon de aanduiding van haar vak; soms is het een vorm van vernedering, een merkteken, aangebracht als straf omdat een gevangene zijn kaartschuld niet op tijd heeft voldaan.

Het werd Bardajev na verloop van tijd duidelijk dat de tatoeages niet alleen de loopbaan en de rang van de maffiosi aangeven. Het lichaam is het enige bezit van een gevangene. Met de tatoeages schept een gevangene zijn 'persoonlijke mythe'. Ze dienen als een credo, adverteren zijn toewijding aan de onderwereld - boedoe opjat grabit. Maffiosi bekijken met verachting de producten van de tatoeagesalons die de laatste jaren in Sint-Petersburg en Moskou zijn geopend. Die slaan in hun ogen geld uit modieuze namaak. Iemand die daar een tatoeage laat aanbrengen die in de onderwereld zo zijn eigen betekenis heeft, loopt de kans in elkaar geslagen te worden.

Als zoveel Russische gepensioneerden, heeft Bardajev een rij oorlogsmedailles, maar geen roebel te verteren. Toen hij na de val van het communisme zijn tekeningen probeerde te publiceren om wat bij te verdienen, kon hij geen uitgever vinden. Ze vonden de tatoeages 'pornografisch' en 'anti-sociaal'. Nu het eindelijk is gelukt, levert het boek lang niet zoveel op als hij had gedacht. Zijn verbittering is groot. Eigenlijk lijkt hij zich meer op zijn gemak voelen in de wereld van de tatoeages, de criminele wereld.

De tatoeages zijn vaak gewelddadig, vrouwonvriendelijk, antisemitisch en chauvinistisch. De besneden joodse duivel met een haakneus is een beeld dat vaak terugkomt. Toch neemt Bardajev de gevangenen in bescherming tegen degenen die hun tatoeages onbehoorlijk vinden. 'Alles wat Rusland heeft doorgemaakt, wordt weerspiegeld in de kampen en het wezen van de gevangenen', schrijft hij in de inleiding van het boek. 'De zonden van de staat - de ideologische leugens, kunstmatig opgewekte etnische conflicten, het ontnemen van het recht op een waardig leven, van het recht op leven zelf - kwamen in de gevangenissen tevoorschijn in de vorm van verwrongen ideeën over de maatschappij, van Bargoens en van tatoeages.'

Wanneer hij zegt dat hij een schoft is die dollars wil zien voor een interview, doet hij dat met een zeker genoegen. Alsof het beter is een schoft te zijn. 'Lombroso had gelijk', zegt hij. Caesare Lombroso was een antropoloog en psychiater die ooit schreef: 'Wie zich tatoeëert is óf een misdadiger óf een gespleten persoonlijkheid.' De oude bewaker is geen haantje: hij heeft een tatoeage. Eentje. Een hart op een driehoek. 'Wat het betekent vertel ik niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden