Geestelijken Centraal-Afrikaanse Republiek sussen conflict

De prestigieuze VN-vredesprijs is uitgereikt aan drie religieuze leiders die een verzoenende rol spelen in de Centraal-Afrikaanse Republiek. Zulke leiders heb je in meer landen.

Beeld AFP/Getty Images

Op het toppunt van de geweldsgolf in de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR) eind 2013, waarbij duizenden doden vielen en honderdduizend moslims het land uit vluchtten, trokken drie religieuze leiders het land in om de gemoederen te bedaren; aartsbisschop Dieudonné Nzapalainga, imam Oumar Kobine Layama en dominee Nicolas Guérekoyaméné-Gbangou. Ze maanden de bevolking tot rust, openden hun kerken en moskeeën om te ontsnappen aan de wederzijdse moordpartijen en pleitten voor verzoening én voor internationaal ingrijpen. Met succes.

'Zonder hun inzet en moedigheid waren er veel meer doden in de CAR gevallen en was het conflict veel verder geëscaleerd', weet Peter Bouckaert, directeur noodsituaties bij Human Rights Watch die de afgelopen jaren intensief met de religieuze leiders optrok. Afgelopen week kregen de drie in Genève de Sergio Vieria de Melo Award, een tweejaarlijkse VN-vredesprijs vernoemd naar een in 2003 bij een bomaanslag in Bagdad omgekomen hoge VN-vertegenwoordiger.

De rol van religieuze leiders in conflictgebieden als de CAR moet niet worden onderschat', zegt Bouckaert. 'In veel regio's waren autoriteiten weg gevlucht. De kerk was de enig overgebleven plek voor moslims om te vluchten voor het geweld. De priesters en de imams maanden de bevolking tot rust en pleitten stelselmatig en op alle niveaus voor eenheid en verzoening. Dat de drie leiders van verschillende religies gezamenlijk met die boodschap naar buiten treden is een symbolisch voorbeeld voor iedereen.'

Beeld AFP/Getty Images

Manipulatie

Tijdens hun bezoeken aan de conflict-regio's waarschuwden de religieuze leiders de bevolking vooral zich niet te laten gebruiken voor religieuze manipulatie om politieke doelen. In een interview vorig jaar met de Volkskrant zei aartsbisschop Nzapalainga dat het conflict in de CAR gaat over de verdeling van natuurlijke rijkdommen zoals goud, olie en diamanten. 'Het is geen religieuze strijd tussen moslims en christenen zoals vaak wordt gezegd.'

De al jaren smeulende onvrede onder de hoofdzakelijk islamitische minderheidsbevolking in het noordoosten over de verdeling van macht en rijkdommen in de CAR leidde in 2012 tot een bloedige machtsovername door de rebellenalliantie Séléka. Nadat de voormalige Séléka-leider Michel Djotodia in augustus 2013 was benoemd tot president, en hij de rebellenalliantie had opgeheven was de geest uit de fles.

Hoewel Séléka geen ideologisch gedre ven islamitische alliantie was en bovendien ook door christenen en animisten (in de CAR dominant) werd gesteund, volgden nog wredere represailles door de christelijke anti-balakagroepen (anti-machete) tegen de moslimbevolking. Aan de genocide - de grootste sinds die in Rwanda in 1994 - werd een eind gemaakt toen mede dankzij de inspanningen van de drie religieuze leiders de internationale gemeenschap ingreep en Djotodia werd afgezet.

Filipijnen: interreligieuze beweging Silsilah
In 2014 werd een broos vredesakkoord gesloten in de Filipijnen tussen de islamitische vrijheidsbewegingen dat de moslims in het zuiden meer autonomie geeft. Maar een splinterbeweging blijft strijden voor een onafhankelijke moslimstaat. De al veertig jaar durende strijd tussen moslims en christenen heeft aan 150 duizend mensen het leven gekost. De oorspronkelijke Italiaanse missionaris Sebastiano D'Ambra is een geestelijke die zich al decennia inzet voor verzoening tussen de verschillende geloofsgroepen. Hij richtte in 1984 de interreligieuze beweging Silsilah op die sindsdien in de hoofdstad Manilla en in de zuidelijke staat Mindanao jaarlijks cursussen geeft over de dialoog tussen moslims en christenen.

Gandhi

Religieuze leiders hebben grote invloed bij conflictbestrijding, zegt ook Jan Nielen van Cordaid die de Afrikaanse geestelijken begeleidde bij de oprichting van het Interfaith Peace Platform in de CAR. 'Ze hebben een voorbeeldfunctie én ze hebben autoriteit. Ze kunnen dus op alle niveaus invloed uitoefenen in besluitvormingsprocessen of om vrede te sluiten.'

Die inmenging gebeurt wereldwijd en in de recente geschiedenis steeds vaker, zoals in Soedan of Sri Lanka. Maar ook in landen waar religie niet aan de basis van het conflict ligt, wenden religieuze leiders vaak met succes hun invloed aan om partijen met elkaar aan tafel te krijgen. Onlangs nog speelden geestelijk leiders een belangrijke rol bij de vredesbesprekingen in Colombia tussen de FARC en de regering.

Nielen verwijst naar de geschiedenis. 'Het begon begin vorige eeuw met Mahatma Gandhi die in India de geweldloze revolutie bepleitte. Die diende in de jaren zestig op zijn beurt weer als voorbeeld voor Martin Luther King en vervolgens voor Desmond Tutu in Zuid-Afrika. Maar, waarschuwt Nielen, 'religieuze invloed kan ook negatief uitwerken. Denk aan Ian Paisley die het vredesproces in Noord-Ierland decennia met succes blokkeerde.'

Dat religieuze leiders ter inspiratie dienen staat buiten kijf, zegt ook de in de CAR gespecialiseerde Amerikaanse antropologe Louisa Lombard van Yale universiteit. 'Ze hebben het echt geweldig gedaan in de CAR met hun boodschap van eenheid en verzoening. De symbolische waarde is heel groot, maar de boodschap dat moslims en christenen altijd vreedzaam samen hebben geleefd, is niet helemaal waar. De moslims in het noorden die oorspronkelijk uit de buurlanden komen, hebben zich altijd achtergesteld gevoeld. Door veel burgers worden ze nog steeds als buitenlanders beschouwd en niet voor vol aangezien. Het is volstrekt onduidelijk wie er straks kiesrecht krijgen.'

Colombia: bemiddelen tussen FARC en regering
De katholieke kerk speelt een belangrijke rol bij de vredesbesprekingen tussen het rebellenleger FARC en de Colombiaanse regering in Cuba. Deze week heeft FARC zelf een ontmoeting aangevraagd met Paus Franciscus die in september Cuba bezoekt. 'Colombia is bekend door zijn conflicten, maar voor de katholieke kerk is het een leerschool om vrede te stichten', zei bisschop Hector Fabio Henao, die zelf het land ingaat om ontheemde boeren moed in te spreken. 'De kerk moet Colombianen leren dat er geen eenvoudige, snelle oplossingen zijn voor dit conflict, maar dat vergeving en verzoening niet kan wachten op het einde van het geweld.'

Verkiezingen

De presidentsverkiezingen op 18 oktober, die onder internationale druk zo snel mogelijk moesten worden uitgeschreven, komen volgens Lombard daarom veel te vroeg. De rust in de CAR is nog lang niet weergekeerd. Het idee dat alle welvaart in de CAR bij een kleine corrupte elite terechtkomt, is nog steeds wijdverbreid. De islamitische minderheid die met honderdduizenden is gevlucht naar buurlanden Kameroen,Tsjaad en Congo durft niet terug te keren, maar wordt ook niet geregistreerd als stemgerechtigde.

'De verkiezingsuitslag is dus bij voorbaat ondemocratisch en omstreden en zal voor nieuwe spanningen zorgen', denkt Bouckaert.

De VN-vredesmissie, die de laatste weken onder vuur ligt wegens schandalen over seksueel misbruik, wordt bovendien gezien als zwak. Burgers zijn nog niet ontwapend en van herstel van het overheidsapparaat is nog geen sprake.

Ook aartsbisschop Nzapalainga is er niet gerust op. 'We zitten op een vulkaan die elk moment opnieuw kan uitbarsten', zei hij deze week in Genève bij de prijsuitreiking tegen de rooms-katholieke ontwikkelingsorganisatie Caritas. 'Wij zullen ons blijvend inzetten voor de vreedzame dialoog tussen christenen en moslims.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden