Geestdriftig plakker

De 'liefdesvriend' van Gerard Reve heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij van jonge jongens houdt. Joop Schafthuizen maakte er ook kunst van, fotocollages waarin 'de erotiek is weggefilterd'....

Een ruziezoeker met een uiterst hoffelijke inborst, een pedofiel die samenleeft met een man oud genoeg om zijn vader te zijn, een liefhebber van beeld wiens partner juist leeft voor taal, een kunstenaar die niet schept maar verzamelt, een man die door zijn rol op de achtergrond zomaar op de voorgrond is beland. Joop Schafthuizen (53), 'Matroos Vos', al 26 jaar 'liefdesvriend' en belangenbehartiger van schrijver Gerard Reve, is een man van tegenstrijdigheden.

Als 'uiterst hoffelijk, gastvrij en coöperatief' heeft Tom Rooduijn, journalist en beoogd biograaf van Reve, Schafthuizen leren kennen in 1982, tijdens een interview met de schrijver. 'Maar wel iemand die de financiën regelde. Dat interview werd uitgezonden door de Vara en daar moest voor worden betaald.'

'Hij is letterlijk de man achter Reve', zegt Dick Gubbels, oud-uitgever van Veen, waar Reve lange tijd zijn werk liet publiceren. 'Hij heeft diens zaken altijd karaktervol behartigd. Als zaakwaarnemer is hij rechtlijnig en streng, maar privé is hij heel hartelijk, heel royaal. Een man met veel warmte.'

'Joop is de bindende factor in de Schiedamse kunstwereld geweest. Een echt gezelligheidsmens. Joop had altijd nachtelijk sessies, bij hem was het altijd zoete inval', zegt kunstschilder Emo Verkerk, die op uitnodiging van Schafthuizen Reves portret schilderde en in de eerste helft van de jaren negentig veel contact met beide heren had.

Maar er is ook een andere kant. 'Joop is psychisch een heel moeilijke jongen', zegt Verkerk. Rooduijn: 'Dat hij met iedereen ruzie maakt, zit in hem. Dat het met mij zou gebeuren was onvermijdelijk, je wist alleen niet wanneer.' Een voormalig intimus wil niets over Schafthuizen zeggen, zelfs niet off the record, ook niet als het uitsluitend áárdige dingen mogen zijn, want 'dan heb ik niets te zeggen'.

Volkskrant-recensent Arjan Peters zat vorige week bij het schrijversechtpaar in hun woonplaats Machelen juist op het moment dat bekend werd dat de Belgische koning Reve de Prijs der Nederlandse Letteren niet uit zal reiken. 'Hoffelijk' is ook het woord dat hij gebruikt voor de manier waarop Schafthuizen de vele journalisten te woord stond die belden voor een reactie. Schafthuizen is de oorzaak van des konings weigering, omdat tegen hem een gerechtelijk vooronderzoek loopt op verdenking van de aanranding van een 13-jarige jongen. Hij heeft, zei de verdachte in de Volkskrant, 'het pielemuisje' van de jongen heeftbewonderd. Hij zit, zei hij tegen Vrij Nederland, 'een beetje in de moeilijkheden omdat ik zo bijdehand ben geweest een jonge jongen te kietelen'.

Over zijn voorkeur voor jongetjes heeft Schafthuizen nooit geheimzinnig gedaan. 'Mijn pedofilie is een strohalm waaraan ik me al heel vroeg heb vastgeklampt', zegt hij (in 1997 in Elsevier). Of, in 1984 in een interview dat Tom Rooduijn met hem had voor de Haagse Post: 'Zeg maar gerust dat ik heel erg pedofiel ben. Ik hou van jongetjes tussen de tien en de vijftien. Van die eendagsbloemen: jongens die maar één weekend, of zelfs maar één dag op hun mooist zijn.'

In 1999 nam justitie in de artotheek van Schiedam vijf fotocollages in beslag, gemaakt in de alles-mag-en-moet-kunnen-jaren-zeventig, waarin foto's waren verwerkt uit pornoblaadjes. Kinderporno luidde de klacht. Tot vervolging kwam het niet. 'Die dingen zijn goed, hoor', zegt schilder Emo Verkerk over de vele collages van 'geestdriftig plakker' Schafthuizen. 'Dat is helemaal Joop. Ik heb er acht. Hij plakte tienerplaatjes naast kunst, Rolling Stones naast Willem de Kooning. Een vreemde optelsom van sterke emoties, dat vindt een zenuwachtige moderne kunstenaar als Bjarne Melgaard natuurlijk zo mooi.' Melgaard, zegt Verkerk, heeft Schafthuizen de enige Nederlandse kunstenaar van importantie genoemd.

'Het recente werk van Schafthuizen', schrijft de Volkskrant in 1989 in zijn bespreking van de groepstentoonstelling 'Compositie met rozen' in het Utrechts Centraal Museum, 'is de collage, samengesteld uit erotische foto's van putti en jongetjes. Het pornografische aspect is eruit losgeweekt, hoewel je voelt dat de foto's eens met die opzet zijn gemaakt. Het gaat Schafthuizen er dan ook om de erotiek weg te filteren en de schoonheid over te houden.'

Aan 'Compositie met rozen' deden ook Paul Beckman, Charlie van Reft en Daan van Golden mee, kunstenaars uit de Schiedamse bent waarvan Schafthuizen de spil was. 'Na die tentoonstelling is Schafthuizens werk een beetje in de versukkeling geraakt', constateert Verkerk. 'Toen bleek dat naast die vriendschappelijkheid, waarvan Joop de initiator was, ook veel onderhuidse ambitie bestond. Een van de organisatoren duwde Van Golden naar voren als het grote genie van Schiedam. Bij Joop leidde dat tot een geweldige teleurstelling. Die expositie was niet de oorzaak of de reden om ermee te stoppen, maar waarschijnlijk wel de aanleiding.

'Hij was al een geweldige verzamelaar, en dat is hij toen nog meer gaan doen. Zijn liefde voor kunst is tot uiting gekomen in het verzamelen. Van Yves Klein tot Dolf Henkes en alles ertussenin. Van lieverlee verlegde hij het verzamelen steeds meer naar het verleden. Hij zocht de krenten uit de zeventiende eeuw, Bakker, Verkolje. Hij heeft een enorme speurneus voor mooie dingen.'

En om die mooie dingen te bekostigen, verkocht Schafthuizen Reviana. Grote irritatie wekte dat bij liefhebbers van Reve, die alles vereren wat de meester maakt. Want zonder enig hartzeer veilde Schafthuizen manuscripten, brieven, eerste drukken met opdracht ('Voor Matroos Vosch, met veel geile gevoelens van Gerard Reve', 'Voor mijn lieve Vosje, van zijn Wolfje') - alles dat het geld opbracht om zijn eigen kunstverzamelingen aan te vullen. Van de 160 duizend gulden die het Letterkundig Museum op een veiling in 1997 voor het manuscript van De Avonden betaalde, kocht Schafthuizen een zeventiende-eeuws paneeltje, dat hij in bruikleen aan museum Boijmans van Beuningen gaf.

'Ik schrik wel eens van de bedragen die zeldzame stukken kosten', zei hij in een interview in NRC Handelsblad, 'maar troost me met de gedachte: er zijn meer mensen met dat bedrag op de bank dan met zo'n afbeelding aan de muur'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden