Geert Wilders wil de grootste worden

POLITIEKE CRISIS
Toen de gedoogconstructie een sta in de weg werd voor het realiseren van zijn langetermijn-ambities liet Wilders het minderheidskabinet vallen.

Met verbijstering hebben de onderhandelaars van VVD en CDA zaterdagmiddag naar Wilders geluisterd. De leider van de PVV wenste op geen enkele manier verantwoordelijkheid te nemen voor het resultaat van zeven weken onderhandelen in het Catshuis. Boos en onthand gaven Rutte en Verhagen enkele uren later een persconferentie.


De verontwaardiging van de politieke leiders van deze twee rechtse partijen doet sterk denken aan de kabinetsformatie van 2010. In augustus 2010 schreef ik in de Volkskrant (Opinie & Debat, 5 augustus 2010) een stukje over de naïviteit van linkse politici die met verbijstering zagen dat VVD en CDA van plan waren met gedoogsteun van Wilders te gaan regeren. Veel politicologen, die de politiek toch vooral zien als een strijd om de macht, waren minder verbaasd.


Macht en machtsbehoud bepaalden in de eerste plaats de uitkomst van de formatie in 2010. Het landsbelang stond voor de onderhandelaars op de tweede plaats, maar dat zullen de toenmalige onderhandelaars nooit erkennen.


Als er één Nederlandse politicus is die in machtstermen en eigenbelang denkt, is dat Geert Wilders. Een aantal opvallende daden van Wilders uit het verleden wijzen daarop.


In 2004 heeft hij bewust een breuk met de VVD geforceerd om zijn eigen partij te kunnen oprichten. Vervolgens heeft hij het overleg met Marco Pastors van Leefbaar Rotterdam en Joost Eerdmans van de LPF laten mislukken, omdat hij geen behoefte had de macht met hen te delen. Voor rechts Nederland had een dergelijke samenwerking overigens veel perspectief kunnen bieden op blijvende rechtse invloed.


Wilders is niet alleen één van de meest calculerende en strategisch denkende politici van het Binnenhof, hij is ook de meest opportunistische politicus.


Zijn diepgewortelde afkeer van de islam is oprecht, maar het overnemen van linkse standpunten over het ontslagrecht, de zorg en de positie van ouderen zijn louter en alleen ingegeven door electorale motieven. Het geeft hem een zekere aantrekkingskracht op een deel van de linkse en gematigde kiezers, maar maakt hem ook kwetsbaar.


Voor Wilders en zijn adjudant Bosma is de gedoogconstructie altijd een tussenfase geweest, een middel om de eigen machtspositie verder te versterken. Hun ambitie is om als volwaardige partij te mogen meeregeren.


Wilders, sterk geïnspireerd door Pim Fortuyn, wil met zijn PVV de grootste partij worden en zelf minister-president worden. Op het moment dat de gedoogconstructie een sta in de weg werd voor het realiseren van deze langetermijnambities had Wilders geen belang meer bij het blijven steunen van het minderheidskabinet. Dat hadden CDA en VVD kunnen voorzien en daar heeft Van Aartsen, VVD-fractievoorzitter in 2004, Rutte ook voor gewaarschuwd.


Buitenstaanders konden dat ook voorzien. In augustus 2010 schreef ik al dat er maar één factor was die een kabinet-Rutte echt zou kunnen bedreigen, dat was het wegzakken van de PVV in de peilingen: 'Als de PVV onder de twintig zetels zakt in de peilingen, kunnen we nog vele retorische hoogstandjes verwachten.' Het is ongetwijfeld toeval, maar twee dagen nadat de PVV in de Politieke Barometer onder de 20 zetel-grens zakte, verwierp Wilders het Catshuisakkoord en trok zijn gedoogsteun in voor het minderheidskabinet.


Natuurlijk was dat geen impulsieve beslissing van Wilders en vanzelfsprekend stond zijn fractie daar volledig buiten.


Waarschijnlijk is bij Wilders vanaf het najaar de twijfel over het kabinet en het kabinetsbeleid toegenomen en is hij langzaam tot het inzicht gekomen dat het blijven steunen van het kabinet hem steeds meer zou schaden.


In het najaar werd steeds duidelijker dat het succes van het kabinet niet primair op hem zou afstralen maar dat de VVD van Mark Rutte daar electoraal voor beloond zou worden. Dat zou de ambitie van de PVV om de grootste partij te worden nagenoeg onmogelijk maken.


In het najaar kondigde hij al aan dat het niet vanzelfsprekend zou zijn dat er overeenstemming bereikt zou worden over nieuwe stevige bezuinigingen. Misschien heeft Wilders daarna nog een tijdlang gehoopt dat CDA en VVD genoeg van hem zouden krijgen.


Het kan verklaren dat hij de linkse partijen de laatste maanden met rust liet en enkele keren hard op de tenen van CDA- en VVD-ministers ging staan. Zowel het meldpunt over Midden- en Oost-Europeanen als de uitlatingen over de Turkse premier Gül hadden een sterk provocatief karakter. Op het moment dat CDA en VVD geen breuk wilden forceren, lag de bal nadrukkelijk bij Wilders. Zaterdag heeft hij daarmee het speelveld verlaten, de andere spelers verbouwereerd achterlatend.


De oude wijsheid dat de breker betaalt, is al vaker gelogenstraft en zou bij de komende verkiezingen ook wel eens onjuist kunnen zijn. Dat betekent niet dat Wilders na de verkiezingen in aanmerking komt voor meeregeren of opnieuw gedogen. Dat weet hij natuurlijk, maar hij onderscheidt zich op dit punt juist van veel andere politici doordat zijn strategie niet slechts op de volgende verkiezingen gericht is.


Na de verkiezingen in dit najaar lijkt de vorming van een coalitie tussen de VVD en meerdere partijen links van het midden onvermijdelijk. Succes van een dergelijke coalitie is allerminst verzekerd en de steun vanuit de electorale achterban van de VVD en de PvdA zou wel eens zeer broos kunnen zijn.


Wilders strategie is erop gericht om na een mislukking van het volgende kabinet een glorieuze comeback te maken. Zijn rol in de Haagse politiek is voorlopig nog niet uitgespeeld.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden