'Geen ziel was in pottenbakken geïnteresseerd'

Hij viert er triomfen mee als kunstenaar en schreef er een allesomvattend - en verrassend menselijk - boek over: Edmund de Waal is misschien wel de grootste kenner van porselein ter wereld. En hij kan daar erg inzichtelijk over vertellen via zijn inspiratiebronnen.

Edmund de Waal. Beeld Els Zweerink
Edmund de Waal.Beeld Els Zweerink

En toen was het moment daar dat Edmund de Waal (1964) vond dat hij zijn 'leergeld' moest betalen. Het gebeurde een jaar of wat geleden. Hij liep tegen de 50. Al zo lang hij zich kon herinneren maakte hij potten, duizenden, tienduizenden, sinds enkele decennia ook in porselein, herkenbaar aan het wazig-groene Celadon-glazuur, en soms tentoongesteld in ondiepe kasten en vitrines - veel gevraagd en dus duur. Een leven tussen het witte goud, kortom, en daarom besloot De Waal een pelgrimage te maken naar de plekken waar dat materiaal werd uitgevonden of heruitgezonden: China, Oost-Duitsland, Engeland. Zijn nieuwe boek, De witte weg, verhaalt daarover.

Een maand voor publicatie ontvangt hij in zijn studio, een verbouwde auto-garage in de Zuid-Londense wijk West Norwood, niet ver van de Dulwich Picture Gallery. Witte hoge ruimtes, een induttende smoushond onder de tafel. De locatie voelt bekend: in de De witte weg heeft ze een bijrol. De muren ervan, zo lees je in dat boek meerdere malen, fungeren als een geïmproviseerd kladblok voor de uitdijende lijstjes en schema's waarmee De Waal het overzicht op zijn onderneming probeert te houden. Het blijkt geen fictie. Op de muur, in edding-stift, bevindt zich een zwarte kluwen van pijlen, doorhalingen, titels. De Waal licht ze toe met de hoekige energie en onuitputtelijke beleefdheid die hem kenmerkt. Hij lijkt een tikje zenuwachtig. Het is, zegt hij, zijn eerste promotie-interview.

Een keuze

Aan het boek ging een leven achter het pottenbakkerswiel vooraf. Nadat zijn vader hem als 5-jarige had meegenomen naar een avondklas, wist hij dat hij dát zou blijven doen, keramiek maken; een keuze, zo meent hij nu, óók ingegeven door persoonlijke overwegingen. 'Ik heb drie broers en kom uit een vrij bekende familie. Er kwamen bij ons altijd veel schrijvers en acteurs en andere belangrijke mensen over de vloer. Het was een prettig, maar ook druk huishouden, soms misschien zelfs excessief. Pottenbakken was exact het tegenovergestelde daarvan. Wie was erin geïnteresseerd? Niemand. Wie gaf er iets om? Geen ziel. En dat voelde goed. Het bood ruimte om alleen te zijn. Het was iets dat je voor jezelf deed. En toch wilde je het goed doen; daar schepte ik eer in.' Na omzwervingen langs de kust van Wales, Sheffield en een leertijd in Japan vestigde hij zich in Londen, waar hij zijn beroemde, spookachtige ensembles ontwikkelde.

Daarna: de publicatie van De haas met de amberkleurige ogen, zijn familiegeschiedenis verteld aan de hand van een groep netsukes, Japanse ivoren beeldjes, een wereldwijde bestseller.

Daarna: de pelgrimage naar de herkomst van het porselein. Er was een noodzaak om het boek te schijven, zegt De Waal. Goeie geschiedenissen van het porselein bestonden nog niet. Correctie: ze bestonden wel, in de academische vorm: dor en tamelijk zuinigjes inzake het delen van de verhalen áchter het materiaal. Zijn geschiedenis zou anders worden. Menselijker - letterlijk.

Vergeten figuren

Ze vertelt de historie van het porselein - een geschiedenis die gaat van de stoffige ateliers van Jingdezhen naar 18de- eeuws Saksen naar Himmlers porseleinfabriek in Allach - aan de hand van de levens van interessante mensen. Walter Tschirnhaus, bijvoorbeeld, een Duitse wiskundige die voor keurvorst August de Sterke porselein ontwikkelde. Of de Britse Quaker William Cookworthy, die in Zuid-Engeland per ongeluk op de juiste grondstoffen stuitte.

'Dit zijn vergeten figuren. Ze zijn uit de geschiedenisboeken gekukeld ten koste van - en dit is de tragische kant van mijn boek - de mannen met geld en status, de August de Sterkes en de Wedgewoods van deze wereld.'

Terugkerend thema in die levensgeschiedenissen: macht en porselein. Hoe die twee met elkaar verknoopt zijn. De geschiedenis van het witte goud blijkt geen onschuldige; er kleeft bloed aan de steen. Van Chinese keizers tot Franse zonnekoningen tot dictators als Hitler, Stalin en Mao - allemaal hadden ze er een voorliefde voor en gebruikten ze het ter propaganda: 'De reden daarvoor is intrigerend: porselein draait om puurheid. En de belofte van puurheid is een sterk, maar ook gevaarlijk idee. Vooral in handen van regimes kan het naar worden. Je ruimt de dingen op, je begint opnieuw, je lost die vervelende rassenkwestie even op, je maakt de toekomst nu.'

CV Edmund de Waal

1986 Doctoraal Engels met first class honours
1989 Begint te werken met porselein in eigen studio in Sheffield
1990 Daiwa Anglo-Japanese Foundation Beurs, Universiteit van Sheffield
1998 Publicatie boek over de Britse keramist Bernard Leach
2004 Professoraat in keramiek, Universiteit van Westminster
2010 Publicatie De haas met de amberkleurige ogen
2013 Debuut-tentoonstelling bij Gagosian Gallery, New York
2015 Publicatie De witte weg

null Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink

Openbaring

En altijd over de ruggen van het voetvolk, zoveel wordt wel duidelijk uit De witte weg. 'Dat was de werkelijke openbaring van het schrijven van dit boek, iets waarover ik - tamelijk naïef - voorheen nooit zo had nagedacht: de kosten van porselein. Dan heb ik het niet over de financiële kosten, nee: ik bedoel de menselijke kosten. De hoeveelheid arbeid die gestoken werd in het opgraven en het afdalen in de mijnen; het afschuwelijke effect daarvan op de werkers. In Jingdezhen heb ik ze gezien, de arbeiders die tot hun enkels in het stof stonden. Hun producten worden verhit en geglazuur, ze gaan naar de kopers en die zullen ze weer doorgeven aan hun kinderen en die aan hun kleinkinderen. En dat is mooi, maar die arbeiders hebben silicose. Hun longen zijn totally fucked, basically.'

Het is wrange ironie, geeft hij toe, dat misschien wel het mooiste materiaal in de wereld, tegelijk een van de dodelijkste is: 'Die schaduwkant wilde ik óók belichten.'

De Gids

Lucie Rie. Beeld Hollandse Hoogte
Lucie Rie.Beeld Hollandse Hoogte

1. Keramiek: Lucie Rie

'Keramiek is moeilijk en ik was geen natuurtalent. Er zijn natuurlijk de basisproblemen: hoe je de bloody klei op het wiel houdt, en dan is er de juiste aanraking: die komt pas met de jaren. Rode en grijze klei bezitten veel textuur; zelfs met basale vaardigheden kun je nog steeds redelijke potten maken. Porselein is anders. Het verschil tussen porselein en de andere kleien is als het verschil tussen spelen op een mondharmonica en spelen op een piano. Het is een complex en buitengewoon veeleisend medium. Ongenaakbaar, ook. Genadeloos.

'Het is alsof er een enorme schijnwerper uit de hemel neerdaalt die zich op jouw pot richt, en dat een hele harde stem dan roept: HOE GOED BEN JIJ?! WAT DOE JE!? IS DÍT WAT JE KUNT, WERKELIJK?!

'Het materiaal beoordeelt jou in plaats van andersom. Als beginnend pottenbakker, respectabel, niet bijzonder goed, bewonderde ik Lucie Rie buitensporig. Zij was een Joodse vluchteling die in 1938 naar Londen was gekomen. Ze maakte buitengewoon mooie, zeer exacte, smetteloos gearticuleerde potten. Ik hield - en hou - enorm van haar werk. Dat kwam wellicht ook doordat het zo niet-Engels is. Alle Britse pottenbakkers die ik kende, maakten objecten die echt Engels waren: aards, nederig, maar dan wel nederig op een arrogante manier, zeer dogmatisch ook. Hun aardewerk zei: ik ben dé pot. Ik ben dé koffiemok. Terwijl het werk van Lucie Rie vol ideeën en gedachten en verlangens zat. Het was, kortom, heel Europees.'

2. Poëzie: Paul Celan

'Celan (1920-1970) is een Duitstalige, moeilijke... stop, opnieuw, nooit zeggen: 'moeilijke', dan haken de mensen meteen af. Celan is een Duitstalige, veeleisende dichter. Hij schreef de poëzie van de ballingschap; hij bevindt zich altijd op de grens van verschillende talen, en is verontrust door de problematiek van taal - wat gezegd kan worden, wat niet. Zijn gedichten zijn zelden afgerond. Ze hebben een fragmentarisch karakter. Ze worden omgeven door wit, en het is de moeite waard om er tijd mee door te brengen.

'Ze hebben het schrijfproces van De witte weg sterk beïnvloed. Dat boek is veel gefragmenteerder dan De haas met de amberkleurige ogen, de overgangen van alinea naar alinea zijn harder, soms voelt het als een verzameling scherven die door mij aan elkaar zijn gelijmd. Zo'n vorm is gevaarlijker dan een vloeiend, gestroomlijnd verhaal. Je moet sterker vertrouwen op de intelligentie en de verbeeldingskracht van de lezer; het is in diens hoofd dat die scherven, als het goed is, een geheel gaan vormen. Ik zie dat als een stap vooruit. Je moet de lezer nooit onderschatten.'

Paul Celan. Beeld
Paul Celan.Beeld
'Tipu's Tent' tijden 'The Fabric of India' in het Victoria and Albert Museum. Beeld getty
'Tipu's Tent' tijden 'The Fabric of India' in het Victoria and Albert Museum.Beeld getty

3. Museum: Victoria and Albert Museum, Londen

'Het V&A vind ik het museum der musea. Het is een geweldige plek om in te verdwalen. Je wandelt binnen met het idee dat je naar middeleeuwse altaarstukken gaat kijken, en na een uur vind je jezelf terug voor een vitrine met schoenen uit China. In veel musea voel je je beoordeeld: witte muren, streng gebouw. Het V&A biedt precies een tegenovergestelde ervaring. Je hoeft er niet in de rij te staan of entree-geld te betalen; je wandelt gewoon binnen. Het is een genereus museum.

'Ik neem m'n kinderen er vaak mee naartoe. Ieder gaat dan zijns weegs. Zelf kom ik natuurlijk graag op de keramiekafdeling. Die is fantastisch. Je vindt er werk uit alle periodes en plekken, en over de presentatie is heel goed nagedacht. Er staan zo'n 40.000 stukken aardewerk, een zeer geschikte leerschool voor aspirant-pottenbakkers. Het leeuwendeel van de stukken staat opgetast in vitrines van de plint tot het plafond. De bibliotheek is trouwens ook spectaculair. Daar heb ik grote delen van De haas met de amberkleurige ogen geschreven.'

4. Servies: David Mellor

'Thuis gebruik ik nooit m'n eigen potten. Dat zou voelen alsof ik in de spiegel zit te kijken. Wel gebruik ik kommen van de Britse ontwerper David Mellor (1930-2009). Veel hedendaagse ontwerpers proberen iets raars of opvallends te doen: je een verhaal te vertellen of een grap te maken. David heeft dat allemaal niet. Zijn doel was juist alle persoonlijkheid uit een object te verwijderen, en dat deed hij prachtig. Zijn ontwerpen - servies, et cetera - zijn zo goed omdat de vorm de functie volgt.

'Mijn eigen potten zijn minder bescheiden, maar ja: ik ben ook niet zo'n bescheiden persoon. Vroeger wel. Toen maakte ik potten waar je uit kon drinken. Nu maak ik sculpturen.'

Servies van David Mellor. Beeld
Servies van David Mellor.Beeld
John Sandoe's Books. Beeld REX
John Sandoe's Books.Beeld REX

5. Boekwinkel: John Sandoe's Books, Londen

'Ik ben vrij obsessief in het verzamelen van boeken; helemaal als het gaat om studiemateriaal, zoals bij De witte weg. Dan moet ik die obscure 18de-eeuwse wiskundige tekst hebben; onderwerpen die me eerder koud lieten: ik raak er van in de ban. In Londen zijn we erg verwend als het op boekwinkels aankomt, maar die waar ik met het meeste plezier aan denk, is een kleine, maar briljante plek in een zijstraat van Kings Road.

'Het heet John Sandoe's Books van, jawel, John Sandoe. Hij is een bijzondere man. Hij is niet alleen zelf schrijver, en een goeie ook, en bibliofiel, maar, en dat vind ik belangrijk voor een boekverkoper, ook een goeie aanbeveler. Hij kent z'n klanten, en heeft die zeldzame kwaliteit dat-ie weet welk boek je wilt lezen voordat je het zelf weet.'

6. Boek: The Visual Art of John Cage

'Ik ben enorm geïnteresseerd geraakt in het werk van de componist en beeldend kunstenaar John Cage. Een vraag die hem bezighield, en die mij als pottenbakker ook interesseert: hoe kun je uit het vliedende en schijnbaar willekeurige leven van alledag kunst maken? Volgend jaar maak ik een tentoonstelling in Los Angeles over het werk van Cage, en ter voorbereiding daarop kocht ik een boek: The Visual Art of John Cage. Daarin staan zijn vormexperimenten. Die gingen als volgt: Cage pakte een prachtig, groot stuk papier, zette een fluitketel op het vuur, en als die ketel dan goed heet was geworden zet hij hem op het papier. Vervolgens pakte hij een steen waarmee hij een tekening maakte rond de afdruk van de fluitketel. Soms leverde dat iets prachtigs op, en soms is het gewoon een chance event.'

New River Watercolors Series I No.3. Beeld
New River Watercolors Series I No.3.Beeld

7. Station/park: Sydenham Hill / Crystal Park

'De studio waar we nu zitten ligt in West Norwood, en dat is zo ver buiten centraal-Londen dat er geen metrostations zijn; er is wel een treinstation. Het heet Sydenham Hill en stamt uit de Victoriaanse tijd. Je daalt af via een loopbrug naar het platform. Kijk op en je ziet eikenbomen. Het voelt alsof je in een bos bent, een kerk van bomen. Daar laat ik m'n hond graag uit, maar waar ik ook graag wandel is Crystal Park, waar ooit Crystal Palace stond. Ze maakten daar in de 19de eeuw dinosaurusbeelden, en omdat men toen nog niet werkelijk doorhad wat fossielen betekenden zien die dino's er tamelijk quirky uit. Ze lijken bij lange niet op de dino's uit Jurassic Park.'

8. Schilderkunst: Piet Mondriaan

'Malevitsj is belangrijk voor mij, maar ik houd van Mondriaan. Er zit zo veel emotie in zijn werk, zo veel passie. Gerationaliseerde passie, weliswaar, maar toch: passie. Zijn werk is geen invuloefening. Het is niet de verbeelding van een of ander algoritme. In het hart ervan bevindt zich een paradox: een poging de wereld van de dingen te overstijgen door een nieuw ding te creëren. Die ambitie heb ik ook.

'Je bent begaan bij de wereld, je zit verankerd in je leven, en dat is goed, maar mijn vitrines met potten moeten niet enkel in het hier en nu zijn, ze moeten ook een nieuwe ruimte creëren. Getting elsewhere - dat drijft ons. Wit is in zo'n geval een goeie kleur om mee te beginnen. Daarna kun je gaan variëren op een thema. Je bent voortdurend aan het schuiven. Mondriaan speelde eindeloos met verhoudingen - ook dat herken ik.

'Als je dit potje nu een stukje verschuift - wat gebeurt er dan? Een heleboel, soms. Een beeld dat eerder nog zweeg kan door een kleine ingreep opeens gaan zingen. Ja, mijn vitrines met potten liggen heel dicht bij Mondriaans schilderijen.'

null Beeld AP
Beeld AP
null Beeld Els Zweerink
Beeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden