Opinie

'Geen werk en te veel werk maken ons ziek'

Onze ziekten zijn niet onze eigen schuld, maar komen voort uit stress die is gerelateerd aan de economie, betoogt Paul Verhaeghe.

Beeld anp

Volgens een pas verschenen rapport zijn in de Europese Unie hart- en vaatziekten, neuropsychiatrische aandoeningen en kanker de meest voorkomende ziekten. Een verbijsterend groot aantal mensen lijdt aan een depressie. Dat is vreemd - we leven in het meest welvarende gebied ter wereld, met de beste gezondheidszorg. Die depressieve watjes, dat moeten wel zeurderige types zijn die hun verantwoordelijkheid niet willen dragen. Een dergelijke opvatting spoort met de hedendaagse individualisering. Gezond of ziek zijn is een zaak van het individu.

Dit is een politieke overtuiging, die verregaande implicaties heeft. Als ziekte een zaak van het individu is, dan gaat alle aandacht naar de behandeling van het individu en diens eigen aandeel in zijn ziekte. Verzorgt hij zijn lichaam wel, eet en drinkt hij gezond, slaapt hij voldoende?

Bedreiging
De volgende stap is een beschuldiging: ziek worden heeft te maken met een verkeerde levensstijl en te weinig inzet en karakter. Als er te veel van zulke patiënten komen, vormen zij een bedreiging voor de maatschappij. Dat wil zeggen: voor 'onze' economie.

Eurocommissaris voor Gezondheid en Consumentenzaken Tonio Borg zegt: 'Roken vermindert de productiviteit en schaadt de economie. Ik ga binnenkort naar Griekenland, waar 40 procent van de mensen rookt. Dat is een kostenfactor waarover gepraat moet worden.' En de London School of Economics pleitte voor psychotherapie, niet uit bezorgdheid voor de patiënten, maar omdat het toegenomen aantal depressies een bedreiging vormt voor de Britse economie.

De boodschap is duidelijk: ziekte en gezondheid zijn een individuele verantwoordelijkheid, waarbij de maatschappij het slachtoffer dreigt te worden. Die redenering is fout.

Tegenwoordig plukken wij de vruchten van de preventieve gezondheidszorg van onze voorouders. Onze hoge levensverwachting en levenskwaliteit zijn gebaseerd op rioleringssystemen, schoon drinkwater, goede huisvesting en voeding, inentingen en goede lichaamshygiëne en arbeidsomstandigheden. Daardoor kunnen wij het ons nu permitteren meer accent te leggen op individuele zorg. Helaas maakt het succes daarvan ons blind voor de grote collectieve ziekmaker van deze tijd: stress.

Stress werkt in op de neurologische en endocrinologische processen, onder andere door een sterke toename van cortisolproductie. De bedoeling van die toename is het vrijmaken van energie om de oorzaken van stress op te heffen. Lukt dat niet, dat spreken we over chronische stress, waarbij het cortisolniveau constant te hoog blijft.
Het bekendste gevolg van een verhoogd cortisolniveau is de vermindering van onze immuniteit, waardoor we vatbaarder worden voor virussen en ontstekingen. Minder bekend is dat chronische stress ook een rol speelt bij hartritmestoornissen, hoge bloeddruk, hartaanvallen, rug- en hoofdpijn, spijsverteringsmoeilijkheden, te veel of te weinig eten, verhoogd alcohol-, nicotine- en medicijngebruik, ernstige slaapmoeilijkheden, angst en depressie.

 
Tegenwoordig plukken wij de vruchten van de preventieve gezondheidszorg van onze voorouders

De hart- en vaatziekten en de psychiatrische stoornissen die zo veel voorkomen in de EU zijn dus stress-gerelateerd. Samen vormen zij bijna de helft van onze gezondheidsklachten. Nu we een belangrijke oorzaak kennen van zo ongeveer de helft van de hedendaagse ziekten, weet elke officiële instantie die zich bekommert om de volksgezondheid dat zij een beleid moet ontwikkelen dat die oorzaak aanpakt, de stressoren.

Een eerste groep stressoren valt onder de noemer milieuverontreiniging, van lawaai tot fijnstof. De twee-de groep behelst de arbeidsorganisatie. Met enige overdrijving kun je zeggen dat er straks nog twee soorten mensen zijn, degenen zonder werk en degenen met te veel werk.

Hetzelfde EU-rapport meldt dat een stijging van de werkloosheid met 1 procent overeenkomt met een stijging van 0,8 procent in het aantal zelfdodingen en met een verdrievoudiging van het aantal depressies en angststoornissen. Elk onderzoek bevestigt dat werklozen en mensen onderaan de sociale ladder zware stress ervaren. Onder meer omdat ze boven op hun precaire situatie nog de beschuldiging krijgen profiteurs te zijn.

Bij mensen met te veel werk zit het teveel niet in de fysieke zwaarte, maar in de organisatie van de arbeid. De druk om te produceren blijft stijgen, terwijl de werkzekerheid alleen maar daalt (denk aan flexibele arbeid). Iemands prestaties worden afgemeten aan die van anderen; collega's worden concurrenten. We mogen niet meer beslissen hoe we ons werk doen, maar zijn meer dan ooit verantwoordelijk voor het resultaat. Een notoire bron van stress.

9-5 banen
Onze 9-5 banen zijn dat meer en meer slechts op papier. Hoger opgeleiden zijn te allen tijde bereikbaar; lager opgeleiden combineren straks twee banen en beiden hebben nog nauwelijks tijd voor kinderen en partner; die worden geoutsourcet naar crèches, nannies en therapeuten.

Ons politiek bestel offert alles op voor een bepaald economisch model en dat maakt mensen ziek. De stof-long en de loodvergiftiging hebben plaatsgemaakt voor stress-gerelateer-de aandoeningen. Dit zijn zonder twijfel de beroepsziekten van onze tijd en niet de ziekten van onverantwoordelijke individuen die hun ellende aan zichzelf te danken hebben.

De vraag is welke remedies we gaan toepassen. Aangezien dit de volksgezondheid betreft, verwachten we een collectieve aanpak die de huidige beroepsziekten even efficiënt zal doen dalen als het sociaal-medische beleid uit de vorige eeuw. Een beleid dat berust op politieke beslissingen.

Maar in plaats daarvan bestrijden we de gevolgen. En we doen dat zo dat de patiënten nog eens beschuldigd worden ook. Ter illustratie: zo ongeveer elk psychologisch behandelingsmodel legt het accent op wat men de perceptie van de stress noemt. Het daarbij aansluitende behandelingsdoel is de wijziging van de manier waarop de patiënt die stress ervaart. Dus: de oorzaak ligt bij het individu, hij moet leren om stress anders te percipiëren. Aangezien een dergelijke behandeling maar matige resultaten oplevert, gooit men daar meestal nog een flink pak medicijnen tegenaan.

Handenvol geld
Aan de sociale oorzaken raakt men nauwelijks. De 'maatschappelijke' programma's richten zich ook op het individu (denk aan individuele begeleidingsplannen en individuele zorgpaden), met als resultaat nog meer stress voor dat individu. Die aanpak kost handenvol geld en levert weinig resultaten op.

We hebben dringend een sociaal-medisch preventief beleid nodig. Concrete maatregelen zijn niet eens zo moeilijk te bedenken. Zorg voor een herverdeling van het werk en van de loopbaan, zodat we kortere werkweken en een langere werkcarrière krijgen. Maak bedrijfsartsen echt onafhankelijk van het bedrijf en laat hen ten volle hun signaalfunctie uitoefenen. Kijk per sector waar de meeste ziekte-uitval is en waarom. Vergelijk bedrijven onderling - waar zijn die ziektecijfers het laagst en kunnen die bedrijven als een best practice-model functioneren? En vooral: vergeet nooit dat economie er voor de maatschappij is. En niet omgekeerd.

Paul Verhaeghe is psycholoog. Dit is een bekorte versie van zijn lezing van gisteren in De Balie.
Zie voor de volledige tekst van de lezing http://paulverhaeghe.psychoanalysis.be

Dit was de laatste aflevering van de serie 'Mijn Idee voor Nederland'.

 
Zowel hoog- als laagopgeleiden hebben geen tijd meer voor partner en kinderen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden