Geen trucs, maar het ware leven

In zijn nieuwe, spannende roman Sweet Tooth neemt Ian McEwan verder afstand van zijn verleden als duistere, pessimistische schrijver.

Roman


Ian McEwan

Sweeth Tooth

Jonathan Cape; 320 pagina's; € 21,-.


Op 20 september verschijnt bij De Harmonie de Nederlandse vertaling door Rien Verhoef, Suikertand.


Met zijn meesterlijke roman Atonement (Boetekleed) beschreef Ian McEwan ruim tien jaar geleden niet alleen hoe een verkeerd geïnterpreteerde waarneming door een jong en jaloers meisje fatale gevolgen had voor het leven van anderen. Atonement was ook een meditatie over de kunst van het vertellen en over de verantwoordelijkheden van de schrijver. Bovendien confronteerde McEwan de lezer aan het slot van de roman met een daverende verrassing, die alle gebeurtenissen in een nieuw perspectief plaatste.


Een dergelijke verrassing staat ook de lezer van zijn nieuwe, twaalfde roman Sweet Tooth te wachten. Hoewel McEwan deze verrassing zorgvuldig voorbereidt, zal ook de lezer die subtiele signalen 'dat er iets gaande is' oppikt, na het lezen van het slothoofdstuk geneigd zijn om gefascineerd, nieuwsgierig of zelfs geïrriteerd terug te bladeren om precies te kunnen traceren wat hem zojuist is overkomen.


In de openingsalinea stelt hoofdpersoon Serena Frome ('rhymes with plume') zich voor en vertelt ons dat zij bijna veertig jaar geleden een geheime missie uitvoerde voor de Britse veiligheidsdienst, maar het er niet goed van afbracht. Binnen achttien maanden was ze ontslagen en had niet alleen zichzelf in diskrediet gebracht, maar ook haar geliefde geruïneerd.


Daarna geeft ze op klassiek 19de-eeuwse wijze een beknopt beeld van haar jeugd. Ze groeit op als dochter van een anglicaanse bisschop in een kleine stad in oostelijk Engeland, ontpopt zich tot een gretige en omnivore lezeres en blijkt een zeker talent voor wiskunde te hebben. Eigenlijk was ze het liefst Engels gaan studeren aan een provinciale universiteit, maar vooral vanwege de ambities van haar moeder wordt dat wiskunde in Cambridge, waar ze al snel de beperkingen van haar talent leert kennen.


In Cambridge schrijft ze, na het lezen van Solzjenitsyn, een paar anticommunistische columns in een studentenweekblad en krijgt een relatie met een 54-jarige docent geschiedenis, Tony Canning, die in het verleden werkzaamheden voor de Britse binnenlandse veiligheidsdienst MI5 blijkt te hebben verricht. Via hem krijgt Serena, na voltooiing van haar studie, een kantoorbaan bij 'Five'. En dan, van het ene moment op het andere, wordt ze op verbijsterend botte wijze door Canning aan de kant gezet. Pas veel later in de roman worden deze gebeurtenissen in een nader perspectief geplaatst.


Sweet Tooth speelt tussen 1972 en 1974, een voor Groot-Brittannië weinig opbeurende periode, die door McEwan beknopt maar treffend wordt neergezet. Belangrijkste ingrediënten: de Yom Kippoer-oorlog, de OPEC-olieboycot, de mijnwerkersstakingen, de bomaanslagen door de IRA, de smerigheid van de Londense straten, en de schijnbaar alomtegenwoordige overtuiging 'dat elk land ter wereld, inclusief Boven Volta, op het punt stond ons voorbij te streven'.


Ook het kantoorbestaan op MI5, met zijn gekonkel, seksisme en - het aura van spionageactiviteiten ten spijt - veelal verbijsterende saaiheid, wordt kundig tot leven gewekt. Op een dag wordt Serena betrokken bij een project waarin MI5 via een omweg schrijvers, kunstenaars en journalisten wil steunen die er anticommunistische opvattingen op na houden. De operatie heet Sweet Tooth en Serena, wier voorliefde voor lezen bekend is, moet een van de geselecteerde schrijvers benaderen. Zij moet zich voordoen als vertegenwoordigster van een culturele stichting die stipendia weggeeft, waardoor kunstenaars zich niet met nevenactiviteiten zoals lesgeven hoeven bezig te houden.


De schrijver in kwestie, het aankomende talent Tom Haley, heeft enkele politiek gekleurde essays op zijn naam staan, waarin hij onder meer Duitse auteurs oproept tegen de Berlijnse Muur te protesteren.


Serena reist af naar Brighton, Haley hapt toe, en vrijwel onmiddellijk krijgen de twee een relatie. Natuurlijk ontstaat er al snel een loyaliteitsprobleem. Naast de vraag hoe professioneel het is dat verstrekker en ontvanger van een geldbeurs het bed delen, speelt het feit dat Serena feitelijk een soort spionne is. Kan liefde die gebaseerd is op een leugen stand houden?


Langzaam sluipen er elementen van suspense in de roman. Serena's kamer lijkt doorzocht. Een bevriende collega verdwijnt zomaar ineens. De naam Tony Canning duikt weer op.


In de loop van de roman krijgt de lezer uitgebreid de gelegenheid kennis te maken met het werk van T.H. Haley, zoals zijn schrijversnaam luidt. Vijf van zijn verhalen, als ook zijn eerste roman, worden uitvoerig samengevat. Daarbij ontgaat het de McEwan-lezer niet dat zowel enkele verhalen als de roman opmerkelijke overeenkomsten vertonen met vroege werken van de schrijver zelf.


Naarmate Sweet Tooth vordert, beginnen er meer overeenkomsten tussen Haley en McEwan op te vallen. Ook McEwan - ooit student aan Sussex University - publiceerde begin jaren zeventig zijn eerste verhalen; net als Haley werd hij door uitgever Tom Maschler binnengehaald bij Jonathan Cape en door Ian Hamilton bij het tijdschrift New Review. Net als Haley leerde hij in die tijd Martin Amis kennen, met wie hij samen voordrachten gaf. En net als Haley werd hij meteen bij zijn eerste boekpublicatie door de literaire wereld omarmd als een groot talent.


Door deze overeenkomsten tussen auteur en personage krijgen ook de literaire discussies die Serena en Haley voeren een extra dimensie. Als Serena zegt dat ze niet houdt van trucs, maar het leven zoals ze het kent herschapen wil zien in literatuur, antwoordt Haley droog dat het onmogelijk is het leven in literatuur te herscheppen zonder trucs.


Niet veel later leest ze een van Haleys verhalen, waarin de verteller een sprekende aap is die over zijn minnares vertelt: een schrijfster die worstelt met haar tweede roman. Als aan het slot van het verhaal blijkt dat de aap helemaal niet bestaat, maar dat de vrouw zelf de vertelster is, is Serena's reactie simpelweg: 'Nee. En nog eens nee. (...) Ik had een instinctief wantrouwen tegen dit type fictionele kunstjes. Ik wilde grond onder mijn voeten voelen.'


Het is via dit soort korte passages dat McEwan zijn lezer stapje voor stapje duidelijk maakt dat Sweet Tooth iets anders wil zijn dan een spionageroman die vragen stelt bij de morele implicaties van leugen en bedrog. Veel van de suspense-elementen in het boek worden dan ook niet echt uitgewerkt, wat voor sommige lezers een teleurstelling zal zijn.


Sweet Tooth is in de eerste plaats een boek over schrijvers en het schrijverschap, en in veel opzichten met name over Ian McEwan en diens schrijverschap. Daarbij spaart McEwan zichzelf niet. Naar aanleiding van Haleys inktzwarte, postapocalyptische eerste roman, From the Somerset Levels (een echo van McEwans verhaal 'Two Fragments: 199-' uit In Between the Sheets), laat hij Serena concluderen: 'Er was iets modieus aan dit pessimisme, het was enkel esthetiek, een literair masker, een pose. Het was niet echt Tom, of hooguit een piepklein deel van hem, en daarom onoprecht.'


Het is bekend dat McEwan al jaren geleden, na de publicatie van The Child in Time, afstand heeft genomen van de duistere, bizarre verhalen en romans uit zijn begintijd, die hem de bijnaam Ian McAbre opleverden. Ook Sweet Tooth is een proeve van relativering van McEwans vroegere ik. Maar het is vooral een superieure roman over de macht van de verbeelding.


TOM HALEY WAS TOM HEALY

De aanvankelijke naam van de schrijver in Sweet Tooth was Tom Healy. Toen bleek dat er op Sussex University werkelijk een hoogleraar werkte met deze naam, werden 500 reeds gedrukte proof copies vernietigd en veranderde McEwan de naam in Tom Haley. In juli van dit jaar kreeg McEwan, ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de universiteit, door de 'echte' Tom Healy een medaille uitgereikt. Healy zei teleurgesteld te zijn dat de naam van het personage is veranderd. Hij had graag in de roman gefigureerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden