'Geen tijd voor de formatie, het is een schande'

Een halve eeuw jerimiëren politici al over het fenomeen kabinetsformatie. Spelregels zouden niet deugen en partijbelangen voeren de boventoon. Toch is het de politiek die verandering boycot, stelt hoogleraar Van Baalen....

Carla van Baalen, hoogleraar parlementaire geschiedenis aan de Katholieke Universiteit Nijmegen, kijkt met enige bevreemding naar de agendaproblemen van Nederlands toppolitici.

Vrolijk wordt Van Baalen ook al niet van de bezweringsformules die moeten verhullen dat er niets gebeurt aan de onderhandelingstafel. Van Baalen gromt nu al over de kabinetsformatie, de meeste politici doen dat nadien. Ze citeert uit de afgelopen week: 'Echt knopen doorhakken', snelheid die volgens Balkenende 'niet ten koste mag gaan van de zorgvuldigheid'. Leijnse en Donner die reppen van 'denklijnen' voor een 'gemeenschappelijk beleidskader'.

Ter gelegenheid van haar oratie, vrijdagmiddag, bestudeerde Van Baalen het gezeur, gemopper en geweeklaag over alle kabinetsformaties na de Tweede Wereldoorlog. Zelf verwondert ze zich daar al een kwart eeuw over. 'Het is nooit goed. Maar dan verander je het toch?'

Voor haar oratie Een rituele dans in de Tweede Kamer? las Van Baalen 23 Kamerdebatten over de regeringsverklaring. Conclusie: 'Zevenenvijftig jaar wordt er gemord zonder dat er iets is veranderd. Nou ja, het is een beetje opener geworden.' Bovendien werden dertien Kamermoties ingediend en vijf zware staatscommissies ingesteld die adviezen gaven waar niets mee werd gedaan.

- Hoe verklaart u de paradox van zeurende politici die uiteindelijk niets wijzigen aan de formatie?

'Er is altijd een blokkerende meerderheid in de Tweede Kamer die aan de touwtjes trekt en geen belang heeft bij die aanpassingen. Neem nu de lijsttrekkers van CDA en PvdA, Balkenende en Bos. Tijdens de verkiezingscampagne hebben ze zich tegen elkaar afgezet. Die opgepoetste verschillen moeten weer worden gladgestreken. Daarbij komt dat formeren het verdelen en wederzijds opeisen van macht is. Dan heb je er als CDA en PvdA alle belang bij om de deuren en gordijnen gesloten te houden.'

- Wat voor trends ontdekte u in het gejeremieer van politici?

'Sinds de jaren zestig is er de kritiek op het gebrek aan democratie. Dan is er de constante van het klagen over de spelregels. Er zijn altijd partijen die vinden dat er geen sprake was van fair play. Die zijn dan buiten de deur gehouden. Critici menen ook te zien dat partijbelangen boven het landsbelang gaan en ze hekelen het gebrek aan voortvarendheid. Verder neemt bij nieuwe coalities de kritiek af, maar bij een voorzetting van een regeringscombinatie nemen die geluiden toe. Dat zag je bij het tweede kabinet-Drees, maar ook bij de tweede van Lubbers en Kok.'

- Wat voor verschil ziet u in de formaties van 2002 en 2003?

'Vorig jaar was er bij alle betrokkenen echt de wil. VVD-leider Zalm deed nog een weekje moeilijk, maar daarna was er geen houden meer aan. Balkenende zei ook dat hij het graag wilde en straalde dat uit. Nu zie je dat niet bij hem.

'Dan zijn er nu twee informateurs in plaats van één. Daardoor gaat het ook moeilijker. Balkenende zei in reactie op de paarse kabinetten dat hij werk wilde maken van korte regeerakkoorden en van het dualisme, waarbij de coalitiefracties kritisch kunnen zijn naar het eigen kabinet. Nieuwe leiders zeggen dat soort dingen. Wim Kok kritiseerde bij zijn aantreden in 1986 het CDA op een gebrek aan dualisme.'

- Viel u niet van uw stoel toen Wouter Bos zei dat de PvdA zich dualistisch gaat opstellen?

'Ja. Het zou voor het eerst in de geschiedenis zijn dat sociaal-democraten vanuit de fractie een eigen gezicht tonen tegenover het kabinet waarin ze zelf vertegenwoordigd zijn. De PvdA-fractie stelde zich tot nu toe als regeringspartij altijd monistisch op, als verlengstuk van de PvdA-ministers.

'Bos wist in de verkiezingscampagne heel goed te verwoorden waarom de PvdA dualistisch zou moeten zijn. Het is een probaat middel voor de PvdA om haar gezicht als regeringspartij niet te verliezen. Als Bos kiest voor de Bolkestein-methode, het debat aanzwengelen vanuit de Kamer, dan kan het best wat worden.'

- Kan Nederland na een jaar waarin twee kabinetten vielen zich werkelijk een vrij dualisme veroorloven?

'Dat zal heel moeilijk worden. Het buitenland zal zich afvragen wat er hier loos is als er om het halfjaar een kabinet valt. Het moet een stabiel kabinet worden. Dat zal de andere wens van Bos, een regeerakkoord van een paar A-4'tjes, ondergraven.'

- Stel dat er een commissie-Van Baalen wordt ingesteld die carte blanche krijgt om de staatsinrichting te veranderen. Wat doet u?

'Nu schrijven de Tweede-Kamerfracties van een coalitie een regeerakkoord. Daar worden ministers bij gezocht die het mogen uitvoeren. Voor de mensen in het land is ''Den Haag'' een zelfde complex. Ik heb de effecten nog niet voldoende doordacht, maar als je behalve de Tweede Kamer de minister-president rechtstreeks laat kiezen, dan staan die twee entiteiten in een formatie anders tegenover elkaar. Er is dan een andere machtsverhouding.

' Ook zou een formateur meteen een kabinet in elkaar kunnen zetten. Nu heb je informateurs, er zijn zelfs pre-informateurs geweest. Die doen al het werk, de formateur hoeft aan het slot alleen maar mensen aan te zoeken. En zelfs dat gaat soms mis. Dat maakt een zwakke indruk. Politici zijn te bang geworden om te mislukken. Als een formateur niet slaagt, is dat toch geen ramp?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden