'Geen stomme jaartallen, maar overzicht'

Moet de canon van ons nationale verleden weer een voorname plaats krijgen in het onderwijs? In de geschiedenisles, twee uur per week, moet al zoveel....

Pia Tio (14) zit ongeduldig te wippen op haar stoel, zo graag wil ze vertellen hoe belangrijk geschiedenis voor haar is. Ze struikelt over haar woorden. 'Het is goed om te weten wat er gebeurd is, wat groepen mensen in het verleden hebben gedaan. Groepen, geen individuen. Ik ben half-Duits en daarom wil ik álles weten van de Tweede Wereldoorlog. Ik wil die van beide kanten bekijken. Niet alle Duitsers waren fout.'

'Pia, onthoud die naam', zegt docente Ning Wah Choy glimlachend. Zij geeft les in het vak geschiedenis/history. Dat laatste is geen modieuze toevoeging: de meeste kinderen die rond de tafel zitten volgen op het Berlage Lyceum - een school in de Amsterdamse Pijp met zo'n 80 procent allochtone leerlingen - het tweetalige havo/vwo; zij krijgen de helft van de vakken, waaronder geschiedenis, in het Engels.

Katarína Stupavská (15), die uit Slowakije komt en in de internationale schakelklas zit, vindt geschiedenis een 'heel mooi' vak. Je hoort nog eens andere meningen dan 'die van nu'. Katarína is vooral geïnteresseerd in Europa: waarover hebben die landen de hele vorige eeuw met elkaar gestreden? Haar klasgenoot George Boles (16), twee jaar geleden uit Egypte gekomen, wil in de geschiedenisles graag de Nederlanders beter leren kennen. Niet speciaal de relatie tussen Nederland en de islam, nee. George is koptisch. 'Over de islam heb ik in Egypte al te veel geleerd.'

'Zie je!', stuift Pia weer op, 'dat is hier nu ook zo. Geschiedenis wordt altijd bekeken vanuit het land waar je woont. Het begint met de steentijd en de mensen in Afrika, maar al snel ga je via de Middeleeuwen, de Gouden Eeuw en de industriële revolutie naar ons leven toe. Alsof er in de rest van de wereld niks gebeurde. De Inca's en de indianen hadden ook hun eigen cultuur, maar die doet er niet toe.'

Er verandert wel iets in de schoolboeken, zegt hun docente. 'Niet zo heel lang geleden kwam de islam alleen ter sprake als het om de kruistochten ging, en die werden uit christelijk perspectief beschreven. Nu is er in alle boeken een plaats ingeruimd voor de islam. 'Ja', zegt Eva Geestman (14), 'de islam komt wel hierheen, de Inca's niet.'

Hoe je ook kijkt, er is altijd blikvernauwing, daarover zijn ze het eens. Maar is het ook belangrijk dat we de geschiedenis vanuit ons eigen land bekijken? Om te weten wie wij zijn? Is een beetje meer patriottisme welkom, zoals VVD-fractieleider Van Aartsen ons onlangs voorhield?

'Nou', zegt Lotte Noorlander (16) aarzelend, 'helden vereren hoeft niet. Maar om het heden te veranderen moet je het verleden kennen.' Famke Vriezen (15) beaamt dat: 'Om te zien wat er mis is moet je eerst begrijpen hoe onze maatschappij zo is geworden.'

'Maar patriottisme?' Vincent Kiezebrink (15) trekt een vies gezicht. 'Met een groot deel van dat verleden wil ik niks te maken hebben. Dat wij nu zo'n rijk land zijn, komt door de exploitatie van koloniën. Ik heb niet zo'n vaderlands gevoel. Dat doet me denken aan zo'n Amerikaanse conservatief die zegt er trots op te zijn dat zijn zoon in Irak mocht sterven. Waanzin.'

Het is 'een beetje dubbel', vindt Eva. 'We moeten steeds internationaler worden. Er komen Europese wetten, en wij kunnen straks in het buitenland studeren. En nu moeten we trots zijn op ons land.' Vincent: 'De mensheid moet leren van het verleden. We slaan elkaar nog steeds dood.'

Toch, probeert Ning Wah Choy de puberale somberheid te relativeren, 'toch geloof ik dat geschiedenisonderwijs een band kan smeden. Je creëert een gemeenschappelijk verleden door erover te praten. Neem deze school, met z'n vele nationaliteiten. Als ik iets vertel over immigranten in de Gouden Eeuw, of over joden in Nederland, dan komen we in de les zo op vergelijkingen met andere culturen, toen en nu. Je benadrukt niet alleen de verschillen. Je ziet dat er altijd discriminatie was, maar ook pogingen tot verdraagzaamheid.'

Lotte: 'Het is leuk om te horen wat buitenlandse kinderen denken over ons, onze zuinige calvinistische aard bijvoorbeeld.' George veert op. 'Ja, dat klopt wel!', zegt hij lachend.

Zo'n honderd kilometer verderop, op het Stedelijk Gymnasium in Arnhem, lijkt op het eerste gezicht alles anders. Een witte school in een welstandige wijk, met 1 procent allochtone leerlingen. Maar de discussie over patriottisme en het nut van de geschiedenisles sluit naadloos aan op die in de Pijp.

'Je wordt niet ineens een goede burger door kennis van het verleden', denkt Merel van der Pas (15). 'Je moet leren niet over mensen te oordelen zonder met hen te praten. Je moet iets weten van de islam als je hier woont. De geschiedenisles gaat nu volledig uit van het christendom.'

'Je zou alle wereldreligies moeten behandelen', vindt Laurens Otto (16), 'en parallellen trekken: ik was stomverbaasd toen ik hoorde dat hier tot ongeveer 1830 katholieken geen ambtelijke functie mochten bekleden. Ook dat is discriminatie op grond van godsdienst.' Laurens vindt het besef van een Nederlandse identiteit wel belangrijk. 'Maar dat leer je zomaar niet even op school.' En, vraagt Lilian Wösten (16) zich af, 'mag de overheid bepalen wat wij moeten leren over ''onze'' geschiedenis? Dat vind ik een eng idee.' Van Cassie Seckington (16) hoeft het al helemaal niet, vaderlandse geschiedenis: 'Ik kom uit Australië. Ik leer liever wereldgeschiedenis, daar heb je overal wat aan.'

'Wij, wie zijn wij?' Duane de Freitas (16) spreidt retorisch zijn armen. 'Patriottisme, dat klinkt mij te oud-Duits. Ben ik een Nederlander, een Surinamer, een gymnasiast? Ja alle drie, maar daarom behoor ik toch niet tot één groep? Ik ben een individu. Je kunt pas samen leven als je elkaars normen kent, en elkaars geschiedenis. Iedereen weet wanneer de Franse revolutie was, maar niemand weet wanneer Suriname onafhankelijk werd. En wie was Atatürk? Je moet de geschiedenisles juist toespitsen op de minderheden. Nu er problemen zijn met islamitisch extremisme wordt het nationalisme aangewakkerd. Dat vind ik slecht.'

Hüseyin Güzelyagci (17), een van de weinige Turkse leerlingen op het Stedelijk Gymnasium, valt hem bij. 'Wat weet ik van de Marokkaanse geschiedenis? Dat is belangrijk om elkaar te begrijpen.' In de les hoorde hij dingen over Nederland die hij niet wist. 'Over de verzuiling bijvoorbeeld, interessant. Maar waarom werd de paragraaf ''islam'' daarbij overgeslagen? Ik wil meer weten over allochtonen: waarom kwamen ze hier en hoe werd er tegen hen aangekeken? Ik denk dat docenten hun programma toch afstemmen op de meerderheid.'

Hun docente, Marije Meijering, beseft dat je altijd moet kiezen. Zij en haar collega's in de sectie geschiedenis kiezen voor de grote lijn, met daarbinnen zwaartepunten als de Tweede Wereldoorlog en de geschiedenis van China. 'En op een gymnasium zul je toch altijd de Grieken en de Romeinen behandelen.' Uiteindelijk, zegt ze, 'draait het om maatschappelijk bewustzijn, niet meegaan met de waan van de dag. Maar niet alles hoort thuis bij geschiedenis; actuele thema's zoals de invloed van de islam kunnen ook aan bod komen bij maatschappijleer, of in de mentorles. En niet alles hoeft nut te hebben: geschiedenis mag ook gewoon leuk zijn.'

De vraag of het geschiedenisonderwijs niet te weinig kennis bijbrengt en te veel vaardigheden vindt Meijering 'een non-discussie': 'Je kunt in dit vak geen vaardigheden onderwijzen zonder feiten. Het is belangrijk om een bron te leren beoordelen, feiten en meningen te leren onderscheiden. Maar het moet altijd ergens over gaan.'

Haar leerlingen zijn het erover eens dat ze één ding missen in de geschiedenisles. 'De volgorde!', roepen ze in koor. Anne Hillebrand (15): 'Door al die thema's verlies je die weleens uit het oog. Ik wil ongeveer weten wanneer iets gebeurde, ik wil er niet meer dan vijftig jaar naast zitten.' 'Geen stomme jaartallen', zegt Josephine Ubbink (15), 'maar wel overzicht. Wij hebben een nogal filosofisch geschiedenisboek.' Laurens: 'Er is oneindig veel geschiedenis. Je moet er wel onderwerpen uitlichten, zoals de Tweede Wereldoorlog.' Lilian: 'Maar één op de twee films die je ziet gaat al over de oorlog!'

Hüseyin was er juist wel gelukkig mee. 'Al jaren hoor ik over die oorlog en dat mensen eronder geleden hebben. Maar nu begrijp ik pas waar het om ging.' Duane: 'Lees er verhalen over! Als je mensen hoort vertellen hoe het was in de hongerwinter, gaat het voor je leven.' Allemaal vinden ze het vreemd dat de actualiteit zelden de school binnendringt. 'Toen Theo van Gogh was vermoord, gingen we in de meeste lessen al snel over tot de orde van de dag. Dat is toch raar?'

In de klassen van Ning Wah Choy werd de moord op Van Gogh wel uitvoerig besproken. Nee, dat leidde niet tot woedende discussies. 'Er was behoorlijk wat nuance. Je merkte dat Marokkaanse kinderen er anders tegenover stonden dan Nederlandse. ''Die moord is vreselijk'', zeiden ze, ''maar Van Gogh heeft de islam beledigd en dat mag niet''.' 'Maar dat vind ik óók!', roept Vincent.

Het historisch besef, vindt Choy, is in Nederland niet sterk ontwikkeld. 'Wij zijn al snel bang voor nationalisme. Maar een ietsepietsje meer aandacht voor het eigen verleden kan geen kwaad. Waarom gaan schoolreisjes altijd naar de Efteling? Ik ga liever met een klas naar het Muiderslot. Wie van jullie is er wel eens naar het Anne Frank Huis geweest?' Er gaan twee vingers omhoog.

Het schoolreisje van de klas van Pia en Eva voert dit jaar ver weg, naar Zuid-Afrika. Ze hebben hard gewerkt om geld voor de reis bij elkaar te krijgen. De reis maakt deel uit van een 'vakoverstijgend' project, over slavernij. Dat is nuttig, vindt hun docente, want er kan veel bij aan de orde komen. 'Er is zo veel wat ik wil doen: Nederlandse én internationale geschiedenis, én grote thema's. En dan wil ik ook nog graag met ze naar Der Untergang. Maar ik heb maar twee uurtjes per week. In de voorbereiding van zo'n reis behandel je veel: de apartheid, de Boerenoorlog, de rol van de Nederlanders in het verleden. . .' 'Ja', gromt Pia, snel het laatste woord nemend, 'de zwarte bladzijden van de geschiedenis. We zijn sindsdien geen haar beter geworden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden