'Geen rechtse kapitein op een links schip'

VVD'ers zijn beducht voor een 'overwinningsnederlaag', zo viel in Rotterdam te beluisteren.

ROTTERDAM - De peptalk van de VVD-lijsttrekker, de minister-president, gaat er zaterdagmiddag in als Gods woord in een ouderling. 'Hebben jullie er zin in?', vraagt Mark Rutte in het ooit zo rode Rotterdam. 'Jaaaa!!!', yellen de 1.700 liberalen tot tweemaal toe. Terwijl Rutte in zijn langverwachte aftrap de gevaren van het socialisme schetst, peinzen de politieke dieren op zijn congres in de wandelgangen over een heel andere dreiging. Die van een overwinningsnederlaag.


Afgaande op de opiniepeilingen kan de VVD de grootste partij worden en de verkiezingen winnen, maar de kabinetsformatie verliezen. De liberalen willen officieus niet meer over rechts met de PVV regeren. Daardoor zouden ze weleens gedwongen kunnen worden plaats te nemen in een middencoalitie van zeker vier partijen. De paradox is dat ze weliswaar in zeteltal kunnen groeien, maar in het regeerakkoord aan invloed verliezen. En omdat de onderhandelingspartners weten dat de VVD geen keuze heeft, zullen de onderhandelingen taai worden.


'Hoe meer partijen er in zo'n coalitie moeten, hoe instabieler het wordt', erkent oud-wethouder en partijraadslid Frits Huffnagel. Er moeten partijen in met regeringservaring, vindt hij. Daarmee sluit hij PVV en SP uit en is een middencoalitie de enige optie. De vrees dat de onderhandelingen stroperig worden, wimpelt de Hagenaar weg. 'Ik ga ervan uit dat die partijen een redelijke houding aannemen die past bij hun formaat.' Maar in het slechtste scenario ziet Huffnagel 'loopgraven' en 'Belgische toestanden'.


'Het is helder dat het geen makkelijke kabinetsformatie wordt', zegt staatssecretaris van Financiën Frans Weekers. De Limburger stelt dat de VVD in 2010 ook concessies heeft moeten doen aan de PVV, die sociaal-economisch niet als rechts valt te typeren. 'Maar we moeten aan het nieuwe regeerakkoord een heel liberaal gevoel overhouden. De kas moet kloppend, de economie aan de praat. We doen niet aan zelfkastijding.'


Nummer 30 op de VVD-lijst is René Leegte. 'We krijgen per definitie minder VVD in een middencoalitie.' Maar van een verwaterd onderhandelingsresultaat voor de VVD wil hij niets weten. 'Ook links kan de economie niet negeren.'


Een overwinningsnederlaag voor de VVD is 'een reëel scenario', taxeert oud-JOVD-voorzitter Martijn Jonk. 'Die andere partijen willen ook graag regeren. Als het echt niet anders kan, moeten we de oppositie in. Wat we niet willen, is een rechtse kapitein op een links schip.'


Het is dezer dagen bon ton om te speculeren over een VVD-SP-coalitie, waarin de liberale beginselen zwaar onder druk komen te staan. Maar daar doet europarlementariër Hans van Baalen niet aan mee. 'Zo'n regering komt er alleen als het oorlog is.' Hij ziet een middencoalitie van Lenteakkoordpartijen verrijzen als de VVD de grootste is met 35 tot 38 zetels.


Dat zal niet makkelijk zijn, geeft hij toe. 'Het CDA is nodig en zwak, net als in 2010. De PvdA is ook nodig en zwak, bovendien zijn het goede onderhandelaars. En GroenLinks is zwak. En al die partijen moeten tevreden worden gesteld.' Zo moet de VVD in onderhandelingen goed scoren met lastenverlichting en immigratie. Volgens Van Baalen gaat het alleen als die partijen echt willen. 'Geen spelletjes. Rutte, Buma, Pechtold en Samsom moeten elkaar in de ogen kijken en het vier jaar willen doen.'


De sprekendste overwinningsnederlaag uit de parlementaire geschiedenis is in 1977 door de PvdA van Joop den Uyl behaald. De sociaal-democraten wonnen tien zetels en tergden het CDA in de onderhandelingen, die stukliepen. De christen-democraten lieten hun wonden balsemen door VVD-leider Hans Wiegel en zagen in hem ineens een regeringspartner.


'Een overwinningsnederlaag kan zowel de SP als de VVD overkomen', erkent commissaris van de koningin Johan Remkes. Coalities die uit meer dan drie partijen bestaan, zijn instabiel, memoreert hij. Dat tweede kabinet-Rutte komt er wel, verwacht Remkes. 'Het is verstandig dat de VVD geen partij uitsluit. Maar bij de partnerkeuze zijn twee dingen cruciaal: verstand en geheugen. Wat ik daarmee bedoel, mag je zelf bedenken.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden