Geen rechten zonder plichten

Behalve in de zorg. De zorg is het laatste rechtenbastion

Geen rechten zonder plichten. Dat adagium is leidend geweest voor de herziening van de verzorgingsstaat van de afgelopen decennia. Geen uitkering zonder plicht tot het zoeken en aanvaarden van werk, geen toegewezen woning zonder je aan de huisregels te houden, geen paspoort zonder inburgeringsplicht, geen kwijtschelding van schulden zonder terugbetalingsregeling.

Rechtenbastion
v
Behalve in de zorg. De zorg is het laatste rechtenbastion. Tegenover het recht op zorg staan vooralsnog geen plichten. Dit gold in het midden van de vorige eeuw als een enorme bevrijding van de betutteling van daarvoor. Vóór de verzorgingsstaat kon je wel hulp van kerken en kloosters krijgen, maar dan moest je je wel bekeren, dankbaarheid tonen en de tuin schoffelen.

De verzorgingsstaat vestigde rechten zonder zulke tegenprestaties te verwachten. Dat zou mensen pas echt zelfstandig en vrij maken. Maar de kosten stegen hard en de beoogde zelfstandigheid viel tegen. Rechten zonder plichten hadden onvoorziene nadelen: ze maakten mensen afhankelijk en passief, constateerden gezaghebbende denkers van links tot rechts in de jaren tachtig. Sindsdien is op bijna alle terreinen wederkerigheid geïntroduceerd: geen rechten zonder plichten.

Behalve dus in de zorg. Daar wordt wel steeds strenger gekeken of de gevraagde zorg echt nodig is, maar als er eenmaal een recht is toegekend, worden daar geen plichten aan verbonden. (Althans niet van de patiënt zelf, wel in toenemende mate van familieleden in de vorm van mantelzorg.) Maar de laatste jaren duikt de vraag naar tegenprestaties ook hier steeds vaker op.

Voorstel
De Raad voor Volksgezondheid en Zorg (RVZ) achtte al in 2008 de tijd rijp ‘om na te denken over de invulling van de verantwoordelijkheid door de patiënt’ en ‘de vraag waar de patiënt op aan te spreken is’, aldus de website destijds. En in het rapport Rechtvaardige en duurzame zorg deed de RVZ een voorzichtig voorstel voor een nauwere relatie tussen rechten en plichten.

Nu de regering op het terrein van de zorg naar een bezuiniging van 12 miljard zoekt, duikt deze vraag opnieuw op. Wie rookt of ongezond eet, moet meer premie betalen, opperde Dik Hermans, voorzitter van het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) in Trouw (5 december). Er is veel voor te zeggen: je verzekeren doe je tegen onvoorspelbare risico’s. Bij je volle verstand roken of vet, zout en zoet eten, is eerder een keuze dan een risico.

Ziekmakend
Als we collectief meebetalen aan de voorziene gevolgen van ziekmakende keuzes, blijven de zorgkosten natuurlijk stijgen. Een hogere premie bij navrant onverstandig gedrag kan mensen stimuleren gezonder te leven: het levert ze immers direct geld op. Dat roekeloos rijden of snowboarden ook heel riskant zijn, is geen argument hiertegen, zoals Achmea oppert (NRC, 7 december), maar eerder een reden om daaraan ook een hogere zorgpremie te verbinden.

Maar nu de nadelen. Het is onuitvoerbaar. Welke geldverslindende bureaucratie moeten we optuigen om te controleren of iemand rookt of ongezond eet? En wat doen we met genetische aanleg? De een wordt van een mijnwerkersdieet nog niet dik, de ander dijt al uit na een koekje. Ook roken en drinken zijn voor de één aantoonbaar ongezonder dan voor de ander. Maar die individuele verschillen meerekenen, is ondoenlijk. Bovendien wijzigen de inzichten over wat (on)gezond is nogal eens en zijn ze omstreden. Of een dagelijks glaasje wijn dementie nu voorkomt of dichterbij brengt, is bijvoorbeeld betwist.

Duurder
Een hogere premie bij ongezond gedrag werkt bovendien vooral nadelig voor arme mensen, want die leven gemiddeld ongezonder. Doordat ze een zwaarder leven hebben dan rijken. Doordat gezond eten duurder is. En doordat ze minder kennis hebben van wat gezond is. Kennis en prijs zijn echter geen onoverkomelijke problemen want die zijn beïnvloedbaar. Media kunnen bijvoorbeeld wettelijk verplicht worden om gezondheidsvoorlichting te geven. En gezond eten kunnen we goedkoper maken dan ongezond eten, via foute-vettax en belastingverlaging voor (biologische) groente en fruit. Dat kost allemaal wel jaren, maar het kan.

We kunnen bij duidelijke excessen beginnen. Mensen zonder gezondheidsklachten laten we lekker leven zoals zij willen. Maar als ze gezondheidsklachten krijgen en onder behandeling raken, krijgen ze de keuze om gedrag te laten dat de klachten verergert, of meer premie te betalen. Dus een longkankerpatiënt die blijft roken, of iemand met overgewicht die dikmakers blijft eten, betaalt extra premie. Dit is tamelijk rechtvaardig en uitvoerbaar. Het levert alleen niet veel geld op. Hoe kan er verder nog worden bezuinigd in de zorg? Daarover een volgende keer.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden