Geen psycholoog die doorhad dat Stapel erop los fraudeerde

'De waarheid was beter af geweest zonder mij.' Zo oordeelde de gevallen psycholoog Diederik Stapel woensdag na de publicatie van het eindrapport over de fraude die hij heeft gepleegd. Na anderhalf jaar onderzoek komt hoogleraar Pim Levelt tot een harde conclusie: 'Er is meer mis dan alleen Stapel.'

TILBURG - Terwijl de fraude van sociaal-psycholoog Diederik Stapel, in zijn woorden, 'steeds gekker en sneller en vreemder' werd, was er niemand die dat opviel. Algehele wetenschappelijke slordigheid en falende controle door andere onderzoekers heeft er dan ook 'in belangrijke mate' toe bijgedragen dat Stapel jarenlang onderzoeksresultaten uit zijn duim kon zuigen.


Tot die conclusie komen de onderzoekscommissies die de fraude door Stapel onderzochten. Zij presenteerden woensdag hun eindrapport.


Internationale vakbladen die aanraden om onwelgevallige onderzoeksuitkomsten te schrappen. Onderzoekers die een experiment net zo lang overdoen totdat er iets moois uit komt, of die achteraf proefpersonen wegstrepen om het resultaat mooier te maken. Promovendi die zelfs basale statistische technieken niet beheersen. Geschokt waren de onderzoekscommissies door de gesprekken die ze het afgelopen anderhalf jaar voerden met collega's van Stapel uit Groningen, Amsterdam en Tilburg, de drie steden waar hij werkte.


Dat is 'geen enkel excuus' voor het verzinnen van gegevens, benadrukken de fraudeonderzoekers, en de zaak-Stapel is natuurlijk niet representatief voor de hele sociale psychologie. Toch is de ontdekking dat het controlesysteem in de sociale psychologie van werkvloer tot toptijdschrift heeft gefaald 'de belangrijkste bijvangst' van het onderzoek naar de fraude, aldus de commissies onder leiding van emeritus hoogleraar Pim Levelt.


In haast alle 137 vakartikelen die de commissies bestudeerden, waren dubieuze trucs gebruikt om de uitkomsten van experimenten mooier te maken. Sommige auteurs hoorden ervan op als de fraudeonderzoekers daarvan wat zeiden: 'Zo doet iedereen dat', kregen ze herhaaldelijk te horen.


Gefaald

'Er was op grote schaal sprake van een onderzoekscultuur waarin slordige wetenschap aan de orde van de dag was', zei Levelt gisteren bij de presentatie van zijn eindrapport. 'Zeventig co-auteurs en een leger reviewers (deskundige beoordelaars, red.) keken mee. Toch werd de fraude niet ontdekt door de wetenschappers die ervoor verantwoordelijk waren, maar door drie jonge mensen die van Stapel afhankelijk waren. De kritische functie van de wetenschap heeft gefaald op alle niveaus.'


In Tilburg, waar Stapel decaan was toen hij tegen de lamp liep, heeft de commissie-Levelt nog eens drie onderzoekers wegens grote wetenschappelijke onzorgvuldigheid aangemeld bij rector magnificus Philip Eijlander. Ze zijn niet ontslagen; eerst wordt hun gedrag 'tot op de bodem uitgezocht', aldus Eijlander. Ook sommige promovendi lapten de wetenschappelijke spelregels aan hun laars, maar voor hen heeft de commissie meer begrip: zij zijn nog in de leer.


Vernietigend is Levelt over de Erasmus Universiteit Rotterdam, waar hoogleraar consumentenpsychologie Dirk Smeesters en cardioloog Don Poldermans wegens wetenschappelijk wangedrag werden ontslagen. De universiteit onderzocht enkele artikelen van Smeesters en Poldermans en liet het daarbij: meer onderzoeken zou te ingewikkeld zijn. Schandalig, vindt Levelt: 'De wetenschappelijke literatuur moet gezuiverd worden van alles wat frauduleus is.' De zaak-Stapel is de eerste zaak waarbij het gehele wetenschappelijke werk van een fraudeur wordt doorgelicht.


Inmiddels is er in de sociale psychologie een tegenbeweging op gang gekomen. Zo denken de psychologen op de afdelingen maar ook op congressen en in vakbladen na over hoe je ruwe onderzoekscijfers beter bewaart en hoe je ervoor zorgt dat experimenten worden gecontroleerd door ze te herhalen.


'Er is een heel sterke beweging van binnenuit: we gaan het helemaal anders doen', zegt een Tilburgse psycholoog.


Pagina 29: Commentaar


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden