Geen Nassau zonder Hertog, geen Hertog zonder Nassau

Baarle-Nassau en Baarle-Hertog zijn opgebouwd uit enclaves en subenclaves. Nergens ter wereld is de verstrengeling van grond en bewoners groter dan hier....

Wanneer de burgemeester galant afremt voor een overstekende dorpsgenote, raakt hij even de greep op zijn fiets kwijt. Slingerend, maar ongeschonden haalt hij het gemeentehuis en moet zelf het hardst lachen om zijn manoeuvre.

Later zal ex-wethoudster AnneMiek Rijgersberg uitleggen dat 'we hier burgemeesters nodig hebben die op de eerste plaats mens zijn'. Op bureaucraten zitten ze niet te wachten. 'Dan heb je een hok vol ruzie.'

AnneMiek Rijgersberg is Nederlandse en was wethouder in Baarle-Nassau. De burgemeester, Fons Cornelissen, is Belg en bestuurt Baarle-Hertog.

De grootste legpuzzel ter wereld, noemen de twee Baarles zichzelf graag. Eén dorp, twee gemeenten, twee landen, 23 enclaves, zeven subenclaves. Om het nog ingewikkelder te zeggen: Baarle-Hertog (Belgisch) bestaat uit 22 enclaves binnen het grondgebied van Baarle-Nassau (Nederlands), dat op zijn beurt is opgebouwd uit één enclave in het Belgische kerkdorp Zondereigen en zeven subenclaves in de enclaves van Baarle-Hertog.

Wie anderhalf uur rondwandelt, passeert een keer of dertig een grens.

Op de gevel van 't Brouwershuis aan de Molenstraat (650 soorten ambachtelijk Belgisch bier plus Smokkelklompjenever) wijst een pijl naar links: 108 meter naar Nederland, en een pijl naar rechts: 217 meter naar Nederland.

Leg dat maar eens allemaal uit aan een Japanner. Of een toerist uit Moldavië.

AnneMiek Rijgersberg, rondleidster uit liefhebberij, doet regelmatig pogingen, maar stuit soms op onbegrip. Wel is elke bezoeker er achteraf van doordrongen dat hij in een gemeenschap heeft rondgewandeld die haar gelijke niet kent in de wereld. Enclaves zijn niet uniek. Er zijn er in India en Zwitserland, in Oezbekistan en Italië. Maar geen enkele is zo'n lappendeken, biedt zo'n verstrengeling van grond en bewoners als die op de rand van Nederland en België.

Het rijtje-van-twee mag in een verhaal over de Baarles niet ontbreken: twee burgemeesters, twee gemeenteraden, twee gemeentehuizen, twee kerken, twee postkantoren, twee politiecorpsen, twee brandweercorpsen, twee elektriciteitsnetten, twee telefooncentrales, twee voetbalclubs en twee tennisverenigingen.

Rijgersberg: 'Hier wordt een brand sneller geblust dan elders. Omdat ze er een sport van maken wie er het eerst is.'

Maar: één plaatsnamenbord (met twee namen), één harmonie, één VVV, één bibliotheek één muziekacademie, één gemeentegids, één heemkunde kring, één Cultureel Centrum.

Gas en water komen uit Nederland, kabel-tv uit België. Met als voordeel voor Nassau dat ook het buitengebied is bekabeld. Rijgersberg: 'En de Belgen kunnen de commerciële Nederlandse zenders ontvangen. Zover ik weet, is dat in België nog steeds verboden.'

Samenwonen maakt vindingrijk. Cornelissen: 'Pas op, wij sjoemelen niet. Maar we moeten compromissen bedenken en soms zijn die op het randje. Ge moet met veel rekening houden, met de mentaliteit, met het verschil in regel- en wetgeving en daar moet ge dan creatief mee omgaan.'

Een fraai voorbeeld speelt zich in Cornelissens eigen gemeentehuis af waar sinds vier jaar de twee politiecorpsen zijn ingetrokken. Den Haag staat toe dat Belgische agenten op Nederlandse bodem een wapen dragen, Brussel duldt het omgekeerde niet. Cornelissen: 'Wij hebben ons ministerie gevraagd dat ook toe te staan. Blijkt niet te kunnen. Nou, dan doen we het toch. Oké, we zijn in overtreding, maar de Nederlandse politie zit hier, in dit Belgisch gemeentehuis. Die kan toch niet iedere keer als die op kantoor komt het wapen afleggen. Waar laat ge dat? En op straat? Ge passeert continu de grens.'

Wie honderd meter verhuist, emigreert. De kassa's slaan op verzoek guldens of franken aan. Twee portemonnees in de boodschappentas is gebruikelijk. De ligging van de voordeur bepaalt de nationaliteit. Belgische huisnummers hebben een vlaggetje, de Nederlandse zijn roodwitblauw.

De grens stoort zich aan niets of niemand en loopt dwars door straten, huizen, winkels, het Cultureel Centrum, slaapkamers en bedden.

En ook dwars door een voordeur zoals in het landelijke Loveren, een Belgische enclave aan de rand van Baarle, waar een boerderij twee huisnummers heeft: 2 (Belgisch) en 19 (Nederlands). De (Belgische) bewoners mochten zelf kiezen op welk grondgebied binnenshuis hun kinderen geboren werden.

De bizarre grensgevallen liggen voor het oprapen. In drogisterij Camp aan de Nieuwstraat ligt de ene slaapkamer in Nederland en de andere in België. Waar nu de grens de winkel van Zeeman in tweeën snijdt, was vroeger café 't Hoekske. De grens liep over het biljart, de caféhouder hanteerde twee sluitingstijden: de Belgische kant mocht langer tappen. Op Chaamseweg 10 is de benedenverdieping van het pand Nederlands, de bovenverdieping Belgisch.

Onvergetelijk moet zijn wat zich in 1976 in het Cultureel Centrum afspeelde toen de film Turks Fruit werd gedraaid, de ongekuiste versie die in België verboden was. Het parket van Turnhout stuurde er een veldwachter op af. Die moest in de filmzaal machteloos en eenzaam vanaf de Belgische kant toekijken hoe de toeschouwers in het Nederlandse deel verlekkerd de avonturen van Monique van de Ven en Rutger Hauer volgden.

Wie alleen maar nadelen in de enclaves ziet, wijst beschuldigend naar graaf Dirk VII van Holland. Wie voornamelijk voordelen ziet, prijst deze zelfde hebberige graaf. Hij immers was indirect de grondlegger van de twee Baarles. Eind twaalfde eeuw wilde Dirk zijn land uitbreiden ten koste van het bezit van Godfried II van Schoten, Heer van Breda (inclusief Baarle). Die nam Hertog Hendrik I van Brabant in de arm en getweeën hielden ze dankzij een vindingrijk gegoochel met grond de Hollander buiten de deur. Een splitsing van Baarle was het gevolg: Baarle onder de Hertog en Baarle onder Breda. Toen in 1403 Engelbrecht van Nassau Heer van Breda werd, was Baarle-Nassau een feit.

De Vrede van Munster in 1648 legde de grens tussen de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden vast. Die liep dwars door het Hertogdom Brabant, waardoor Nassau als onderdeel van de Baronie Breda noordelijk werd en Hertog als deel van de Baronie Turnhout zuidelijk. Na de opstand van 1830 stippelde het Tractaat van Maastricht in 1843 de Nederlands-Belgische grens uit. Verrassend was de ontdekking dat tussen de kilometerpalen 214 (Poppel) en 215 (Meerle) over vijftig kilometer geen grens te trekken viel vanwege het grillige ratjetoe van Baarlese percelen, 5732 in totaal. De grenstrekkers stelden de nationaliteit van elk perceel vast en hielden het toen voor gezien. Pas in 1995 kregen de enclavegrenzen de status van rijksgrens. Het Verdrag van Turnhout loste meteen het raadsel van een stukje niemandsland onder Ulicoten op, een weiland van 1,18 hectare, dat van België bleek te zijn.

Diverse pogingen in het verleden om Nassau en Hertog te scheiden, liepen op een mislukking uit. Het Nederlandse Kamerlid mr. J. Heerkens Thyssen merkte in 1935 tijdens de behandeling van de begroting Buitenlandse Zaken in de Eerste Kamer op: 'Ik geloof dat de regering met mij wel de overtuiging zal hebben dat het een landsbelang is om een zo voor de hand liggende bron van smokkelarij uit de weg te ruimen.' De regering had die overtuiging niet.

Smokkel. Decennia lang moet het het meest gebruikte woord in de Baarles zijn geweest. AnneMiek Rijgersberg weet er alles van. Haar vader was marechaussee en wanneer ze 's avonds vanuit haar slaapkamer in de duisternis van de bossen tuurde, zag ze lichtjes flikkeren en hoorde ze schoten. Commies stuit op pungelaar - douanier stuit op smokkelaar.

Als een eerbetoon aan de onbekende pungelaar prijkt hij levensgroot in hout op de luifel van het gelijknamige restaurant aan de Singel. En op het luifeldak van 't Brouwershuis staat een enorme smokkelklomp: de hak onder de tenen, de teenzool onder de hak zodat het spoor de verkeerde kant opliep.

Het kan ook geen toeval zijn dat het wapen van Nassau bestaat uit drie gouden balen die staan voor de wisselhandel. Rijgersberg: 'Legaal of illegaal.' Als mozaïek ligt dat wapen in het hart van het dorp, op de Singel, door grensstenen gescheiden van Hertogs wapen, de heilige Remigius.

Vooral na 1945 was smokkelen een lucratieve bezigheid waaraan nagenoeg het hele dorp meedeed. Boter, sigaretten, suiker, jenever, later zelfs vee. Rijgersberg: 'We zijn groot geworden van het smokkelen. Iedereen kende iedereen, iedereen had connecties aan zijn kant van de lijn en wist snel te halen waaraan jij behoefte had.'

Dat is nog steeds zo, concludeert Teun van Vliet. De voormalige profrenner (drie dagen gele trui in de Tour 1988, winnaar van de Omloop Het Volk en Gent-Wevelgem) noemt het nu vriendjespolitiek en kan er zich soms behoorlijk aan ergeren. Zeventien jaar geleden verhuisde de Westlander naar Baarle-Hertog, niet zozeer vanwege het milde belastingklimaat, maar om de voornaamste koersen bij de hand te hebben.

Hij bleef er wonen, ook nadat hij vanwege zijn gezondheid met wielrennen moest stoppen. Sinds 1994 is hij eigenaar van eetcafé De Pomp aan de Singel, een gebouw uit 1639, tot 1907 gemeentehuis en nu rijksmonument, net als de waterpomp buiten.

Die vriendjespolitiek ten spijt voelt Van Vliet zich zeer thuis in het Baarlese. 'Onderscheid tussen mensen uit Nassau en Hertog is er niet. Iedereen zegt iedereen gedag. En je wordt tamelijk snel in deze samenleving opgenomen.' Rijgersberg: 'We hebben allemaal een beetje de Belze inslag.'

Van Vliet is mede-organisator van evenementen als de intocht morgen van de kerstman ('met 150 kabouters') en de inmiddels traditionele arrensleetocht, volgend weekeinde, met dertig sleeën, artiesten, kunstsneeuw, een feesttent voor tweeduizend vierders en een groot vuurwerk. 'Waar een klein dorp groot in is.'

En dan te bedenken dat los van dergelijke evenementen de twee Baarles op zondag, op élke zondag, al tot de rand vollopen (terwijl het doordeweek als sluiproute dient voor zwaar vrachtverkeer). Nassau is de enige Nederlandse plaats waar de winkels het hele jaar door 's zondags open mogen zijn. Dát plus de Belgische antiekzaken, vuurwerk, goedkopere benzine, bier en frieten werken als een magneet, met regelmatig opstoppingen tot ver buiten het dorp.

Van Vliet: 'Het kán en móet nog voller. We moeten deze unieke gemeente nog veel meer uitbuiten. Maar beseft de gemeente dat zelf ook?'

Rijgersberg: 'De mentaliteit is er hier niet naar om toerisme te bevorderen. Daar heb je een andere instelling voor nodig dan een puur economische, die hier een grote rol spelen. Neem de Rabobank. Voor dat gebouw zijn monumentale pandjes tegen de grond gegaan. Daar zat nog een echte smidse bij, helemaal compleet met schouw en al. Wat deed de Rabo? Die nam een architect in de arm die zelf in de welzijnscommissie zat.'

In de entree van hostellerie Den Engel aan de Singel hangen twee staatsieportretten: een van het Belgische koningspaar en een van het Nederlandse. De bordjes 'Nederlandse relaties' en 'Belgische relaties' wijzen klanten van de Rabobank binnen de weg. Op het politiebureau geven op de bureaus de postbakjes in nationale kleuren aan wie wie is. Burgemeester Cornelissen: 'Wanneer ze in de zomer in hemdsmouwen zitten, zie je zonder die bakjes geen verschil.'

Twee en toch een.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden